Het mediwietdilemma

Wiet bestrijdt misselijkheid en wekt eetlust op; een uitkomst voor mensen die veel medicijnen moeten slikken. Sinds vier jaar is er staatswiet, maar die is duurder en minder effectief dan de wiet uit de coffeeshop....

In november 1992 prikte Ruud Hillebrand zich als verpleegkundige van het Amsterdamse Onze Lieve Vrouwe Gasthuis aan een naald. Anderhalf jaar later had hij aids ontwikkeld. Hij was ten dode opgeschreven, een ‘hopeloos geval’. Wel mocht hij met een paar patiënten meewerken aan een experiment met nieuwe medicijnen. Dertien jaar later is hij als enige van de groep nog in leven.

Dat komt door de cannabis. Al die pillen die hij op vaste tijdstippen moet slikken, die hem kotsmisselijk maken maar die hij toch moet zien binnen te houden, omdat een foutje fataal kan zijn voor het immuunsysteem – het lukt hem alleen dankzij zijn dagelijkse portie van drie gram wiet op dokteradvies. De wiet bestrijdt de misselijkheid en wekt de eetlust op: een gouden combinatie.

Jarenlang haalde Hillebrand de marihuana gewoon in de apotheek. Geleverd door de firma Maripharm, de cannabisproducent uit Schiedam die apotheken illegaal van voorraad voorzag. Totdat de overheid zich vier jaar geleden de markt toe-eigende en Maripharm moest verdwijnen.

De staatswiet die sindsdien in de apotheek ligt, is duurder en heeft bij Hillebrand nauwelijks effect. ‘Mijn leven is daardoor ernstig in gevaar gekomen.’ Een hele boodschappentas vol artikelen en correspondentie sjouwt hij mee; bewijzen van zijn strijd tegen het overheidsbeleid.

Onvoldoende bewijs

Onvoldoende bewijs
Maar de overheid zit klemvast. Cannabispionier Wernard Bruining, al ruim 35 jaar in de business, spreekt van het ‘mediwietdilemma’. Er zijn talloze varianten cannabis, waarop patiënten verschillend reageren. Het Bureau Medicinale Cannabis (BMC), dat patiënten van een constante en hoogstaande kwaliteit wiet wil voorzien, kan er slechts drie leveren. Die zijn ten gevolge van strenge kwaliteits- en veiligheidseisen ook nog eens duurder dan in de coffeeshop.

Onvoldoende bewijs
De patiënten blijven weg, ook omdat de verzekeraars de wiet nauwelijks vergoeden. Die menen dat er onvoldoende wetenschappelijk bewijs is voor de werking. Voor onderzoek is echter staatswiet nodig, die als enige van constante samenstelling is. Maar omdat de patiëntenpopulatie vanwege de ontbrekende vergoeding achterbleef, kon onderzoek niet plaatsvinden.

Onvoldoende bewijs
Die impasse kostte het staatsbureau bijna de kop. Het verlies bedraagt volgens BMC-directeur Marco van de Velde tot nu toe een miljoen euro. Voormalig minister Hoogervorst zag wietverstrekking van overheidswege niet zitten en sprak begin vorig jaar van ‘een sof’.

Onvoldoende bewijs
Vier jaar na de introductie van de cannabis in de apotheek lijkt het tij te keren. De omzet is licht gestegen, het buitenland toont belangstelling en sinds twee weken is een met staatswiet gefabriceerd geneesmiddel op de markt – Namisol, een tablet met dezelfde werking als cannabis. Minister Klink van Volksgezondheid zal de Tweede Kamer naar verwachting binnenkort laten weten dat het project mag doorgaan.

Plantje

Plantje
Een reconstructie op basis van gesprekken met telers, artsen, wetenschappers, patiënten, beleidsmakers en wegbereiders toont aan dat het onmogelijk is een al jaren gedoogde praktijk formeel te regelen. MS-patiënt Wim Moorlag, vervolgd omdat hij voor eigen gebruik cannabis teelde, omschrijft het als volgt: ‘Er was eens een plantje, toen zette de overheid het woord medicinaal ervoor en daarna mocht er opeens niets meer.’

Plantje
Het waren twee Rotterdammers en een Amerikaan die in de jaren negentig in Nederland marihuana als medicijn introduceerden. Marcel de Wit raakte als coffeeshophouder enthousiast op een cannabiscongres in Parijs. Hij kwam in contact met de naar Nederland uitgeweken Vietnamveteraan James Burton en met Ger de Zwaan, die als eerste patiënt op doktersadvies marihuana kreeg. Burton richtte een stichting op om mediwiet te promoten, De Zwaan begon een patiëntenvereniging, De Wit vestigde het bedrijf Maripharm. Gedrieën voorzagen ze patiënten, apotheken en onderzoekers van wiet. De Wit bouwde, ondanks geregelde politie-invallen, zijn imperium uit tot een kleine vijfduizend patiënten in duizend apotheken.

Plantje
Het was een gedoogsituatie die uit de hand liep, vond toenmalig minister Borst: het viel niet te controleren of de wiet deugde en medische begeleiding ontbrak. Daarom werd het Bureau Medicinale Cannabis (BMC) opgericht, waarmee Nederland na de Verenigde Staten en Canada het derde regeringsbureau ter wereld kreeg.

Plantje
Het bureau werd groothandel, de staat monopolist, een gevolg van internationale verdragen. Na een aanbestedingsronde werden twee staatstelers aangewezen. Naast voormalig tuinbouwbedrijf Bedrocan uit Veendam mocht ook een van de drie pioniers meedoen: niet Marcel de Wit, die al jaren de apotheken bevoorraadde, maar James Burton. Die investeerde in zijn kassen in Naaldwijk tienduizenden euro’s om zich voor te bereiden op een forse oogst.

Plantje
Dat bleek een misrekening. Op 2 september 2003, een dag nadat de staatswiet in de apotheek lag, bracht het college voor zorgverzekeringen het advies uit cannabis niet te vergoeden.

Plantje
Vijftien kilo per maand bestelde het BMC aanvankelijk bij de telers, gebaseerd op het marktonderzoek in het illegale circuit. Maar van de tien- tot vijftienduizend patiënten die voorheen mediwiet kochten, bleven er hooguit vijftienhonderd over. De verkoop bleef het eerste jaar steken op zeventig kilo. Eind 2004 moesten enkele tientallen kilo’s overtollige wiet bij de afvalverwerking Rotterdam worden vernietigd. ‘Het is de Nederlandse Staat gelukt om het enige narcoticaprogramma ter wereld op verlies te laten uitdraaien’, schreef De Britse krant The Times.

Ondermaats

Ondermaats
Burton kwam al snel in opstand. Hij voelde zich misleid door het BMC en kwam in financiële problemen toen de bestellingen uitbleven. Een reportage in het tv-programma NOVA, leidde zijn einde in. Het BMC verlengde zijn jaarcontract niet, formeel omdat de kwaliteit van zijn wiet bij controles regelmatig ondermaats zou zijn. De rechtszaak die Burton aanspande, verloor hij; hij raakte zijn geld, zijn stichting en zijn plantencollectie kwijt. Bedrocan bleef als enige staatsteler over.

Ondermaats
Na de valse start probeerde het BMC patiënten te overtuigen van de meerwaarde van de staatswiet. De apotheker kon voorlichting geven over het effect van cannabis op andere geneesmiddelen. Vergelijkend onderzoek toonde aan dat de cannabis uit de apotheek van constante kwaliteit was en niet vervuild, in tegenstelling tot de wiet uit de coffeeshop, waar bovendien nogal eens werd gesjoemeld met het gewicht.

Ondermaats
De strenge kwaliteitscontrole, de hygiënische verpakking en de betrouwbare distributie maken de apothekerswiet duurder. Slechts eenvijfde van de verkoopprijs (8 à 11 euro, afhankelijk van de soort) is voor de teler.

Ondermaats
Maar patiënten leken niet allemaal een boodschap te hebben aan schone wiet en hielden het bij hun huismerk uit de coffeeshop, waar ze korting bleven krijgen. ‘Het hele gebeuren is ondergronds gegaan’, zegt cannabisdeskundige Bruining.

Ondermaats
De monopoliepositie van de Staat werd ook door pionier Ger de Zwaan ondergraven. Hij zette zijn verkoopactiviteiten voort. Hij begon in Rotterdam een mediwietloket (‘Ik weigerde te stoppen, een politieke daad’) en kreeg daarvoor van de gemeente toestemming. De rechtszaak van het BMC tegen de gemeente werd door toenmalig minister Hoogervorst ingetrokken, voor het BMC het zoveelste bewijs dat hij de staatscannabis niet serieus nam. De Zwaan heeft alweer honderden klanten, die korting krijgen als ze lid worden van zijn vereniging.

Ondermaats
Ook Marcel de Wit ging, ondanks de jarenlange tegenwerking van de overheid, door met zijn bedrijf. Op het industrieterrein in Schiedam werkt hij met zijn eigen wiet, buiten het staatsprogramma om, naarstig aan de productie van een geneesmiddel. De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft hem vorige maand een kwaliteitsstempel gegeven, waarna hij bij het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen een aanvraag voor cannabisdruppels heeft ingediend. Aan TNO levert hij, met een opiumverlof, cannabis voor wetenschappelijk onderzoek.

Illegale concurrentie

Illegale concurrentie
Zijn pand toont nog de sporen van de laatste politie-inval in februari van dit jaar, de zesde in twaalf jaar tijd, waarbij ook BMC-directeur Van de Velde aanwezig was. Zijn opiumverlof dreigde te worden ingetrokken: hij had meer planten staan dan was toegestaan. De stroomdraden werden doorgeknipt, de kluis met alle onderzoeksgegevens werd opengebroken, de vriezer met extracten ontdooid. Terwijl blijkens het verlof alleen de extra planten in beslag mochten worden genomen. De schade loopt in de tonnen.

Illegale concurrentie
Na roerige jaren probeert BMC-directeur Van de Velde de rust terug te vinden. Hij ziet in dat het officiële circuit last zal blijven houden van illegale concurrentie. Pogingen om die concurrenten de pas af te snijden, zijn gestaakt. ‘We kunnen niet alle coffeeshops controleren.’

Illegale concurrentie
Na overleg met TNO heeft Van de Velde besloten het opiumverlof van Marcel de Wit ‘in het belang van de volksgezondheid’ toch niet in te trekken. Sinds kort heeft ook De Wit een overeenkomst met het BMC, dat bij hem de cannabis opkoopt voor TNO. Is hij alsnog een beetje staatsteler.

Illegale concurrentie
Bij Bedrocan-directeuren Tjalling Erkelens en Freerk Bruining gloort de hoop op een omzetgroei. Sinds kort toont het buitenland belangstelling. Een wetswijziging in Italië en een rechterlijke uitspraak in Duitsland bieden ook daar patiënten de mogelijkheid om mediwiet in de apotheek te halen. Italië heeft het afgelopen jaar vier kilo besteld, in Duitsland maakt een bedrijf van de Nederlandse mediwiet een extract voor patiënten.

Illegale concurrentie
Ook de cannabisapotheek in Groningen levert klandizie op. De apotheek opende begin dit jaar en verkoopt alleen marihuana, een wereldwijd uniek concept. Met het BMC is een contract gesloten voor de verkoop van twaalf kilo cannabis tegen de sterk gereduceerde prijs van zes euro per gram.

Illegale concurrentie
Apotheker Lisette Wijnkoop laat de zakken cannabis zien die ze in grootverpakking van 250 gram krijgt aangeleverd. Afwegen en verpakken doet de apotheek zelf, waardoor de verkoopprijs omlaag kan. Veel klanten bestellen per postorder: de apotheek stuurt voor maximaal drie maanden op. De twaalf kilo is al bijna verkocht. Het BMC bepaalt binnenkort of het experiment kan doorgaan. Van de Velde: ‘We hopen ermee aan te tonen dat voor veel patiënten de prijs de drempel is.’

Illegale concurrentie
Erkelens van Bedrocan zegt dat het imago van de staatswiet langzaam verbetert. Zelfs coffeeshophouders beginnen patiënten door te sturen naar de apotheek, omdat ze inzien dat die daar beter af zijn. ‘We zouden het toch ook bizar vinden als de cholesterolverlagers of de angstremmers ongecontroleerd op de markt komen, geproduceerd in illegale laboratoria?’

Illegale concurrentie
Volgend jaar wordt in Groningen begonnen met wetenschappelijk onderzoek naar het effect van cannabis bij pijnbestrijding. De resultaten kunnen mogelijk de verzekeraars overtuigen. Bedrocan heeft een placebo-wiet ontwikkeld die net zo ruikt als echte wiet.

Illegale concurrentie
Alleen de zaak rond MS-patiënt Wim Moorlag kan een nieuwe bom onder het overheidsbeleid leggen. Binnenkort beslist de Hoge Raad of de vrijspraak van Moorlag voor het telen van zijn eigen mediwiet in stand blijft. Als dat zo is, zet dat de weg open voor alle patiënten die thuis willen kweken.

Illegale concurrentie
In de keuken van zijn huis in Vledderveen vertelt Moorlag gedreven over de zaak waarvoor hij vecht. ‘Cannabis is gewoon een plantje, gelijk de boerenkool in mijn tuin en niemand kan mij verbieden een plant te verbouwen. Ik had een lamp, met een paar plantjes eronder, en de afghaansoort die ik kweekte kostte me 25 cent per gram. Moet ik het dan voor negen euro in de apotheek gaan halen? Bovendien heeft de apotheek de soort niet die bij mij werkt.’

Illegale concurrentie
De zieke Ruud Hillebrand is de afgelopen jaren noodgedwongen in de coffeeshop beland, waar hij 2,50 euro per gram korting krijgt met zijn doktersverklaring. Zijn strijdlust richt zich nu op de plaatselijke GGD die meent dat hij van de bijzondere bijstand niet meer dan 1 gram per dag vergoed hoeft te krijgen. De rest is, blijkens een advies, ‘recreatief’. Hillebrand: ‘Doe ik aan recreatief braken misschien?’

Illegale concurrentie
Mediwietpionier Ger de Zwaan had zich voorgenomen om na 1 september 2003 vaker naar zijn stacaravan op de Veluwe te gaan. De overheid zou zijn werk immers overnemen. Maar in de ruimte achter de winkel zit hij nog dagelijks joints te draaien voor patiënten. De vraag naar voorlichting groeit, hij wil weer lezingen gaan geven. In de stacaravan is hij nog maar een keer geweest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden