Het machteloze zwijgen van de therapeut

Hans Keilson geeft zich in zijn nagelaten beschouwingen rekenschap van zijn werk als psychiater met door de oorlog getraumatiseerde patiënten.

In het najaar van 1945 komt de 12-jarige Joodse Esra met bange, wijd opengesperde ogen bij Hans Keilson om onderzocht te worden vanwege zijn angsten, zijn gekweldheid en zijn neiging anderen te kwellen. Keilson heeft ervaring met kinderen die in de oorlog ondergedoken hebben gezeten, maar zag nog niet eerder een kind dat een concentratiekamp overleefde. Het is een ontgoochelende ervaring. De jongen beantwoordt de vragen van Keilson langzaam en aarzelend. En als hem gevraagd wordt naar zijn ouders en vijf broers en zussen, allemaal omgekomen in Bergen-Belsen, laat hij zijn hoofd op zijn borst zakken en spreekt helemaal niet meer. Het brengt ook Keilson tot zwijgen: 'Alle woorden die ik nog sprak, leken me op hetzelfde moment zonder inhoud, leeg, vreemd, verkeerd. Ik herinner me ook nog duidelijk een gevoel van schaamte, verlegenheid, zodat ik uiteindelijk ophield met praten'.


In het essay 'Waar de taal niet bij kan' plaatst Keilson de woordenloosheid van de tot in het diepst van zijn wezen geschokte jongen tegenover het machteloze zwijgen van de therapeut, die beseft dat hij, zo vlak na de oorlog, geen idee heeft van wat een concentratiekamp werkelijk geweest is. De sociale inbedding van alledaagse woorden is voor de jongen een totaal andere geworden dan voor Keilson, en een gesprek is dan ook simpelweg niet mogelijk. Ze spreken elkaars taal niet meer.


Het verhaal over Esra en de sociale conventies van taal is een van de mooiste essays die in Liever Holland dan heimwee zijn opgenomen. Het toont bovendien een aspect van Keilsons leven - zijn wetenschappelijke en praktische werk met getraumatiseerde kinderen - dat in de enthousiast opgelaaide herontdekking van Keilsons boeken nog weinig aan bod gekomen is.


De schrijver en arts Hans Keilson werd in 1909 in Duitsland geboren en vluchtte in 1936 naar Nederland, waar hij tot aan zijn dood in 2011 bleef wonen. In de oorlog dook hij onder en reisde hij voor een verzetsbeweging op een vals paspoort door Nederland om ondergedoken Joodse kinderen te helpen. Na de oorlog legde hij de benodigde extra examens af om in Nederland als arts erkend te worden en psychoanalyticus te worden. In diezelfde tijd schreef hij gedichten en een paar romans. Deze autobiografisch getinte romans zijn opnieuw uitgegeven naar aanleiding van Keilsons 100ste verjaardag in 2009 en waren zo succesvol dat zijn archief verder doorzocht is. Vorig jaar leidde dat tot de uitgave van Daar staat mijn huis, de autobiografische aantekeningen die Keilson in de jaren negentig maakte, dit jaar tot Liever Holland dan heimwee.


In de bundel zijn nogal uiteenlopende teksten samengebracht, variërend van voorwoorden bij boeken tot toespraken en essays. De oudste tekst is het prijswinnende opstel dat hij in 1928 op de middelbare school schreef over Demian van Hermann Hesse.


De langere essays tonen Keilson als een genuanceerd, zorgvuldig en onbevooroordeeld schrijver over vooral de oorlog en zijn gevolgen maar ook over kunst en literatuur.


Het meest kenmerkend voor zijn onbevooroordeelde houding is 'De fascinatie van de haat'. Dit essay is een bewonderenswaardige poging de Jodenhaat van de nazi's te begrijpen als een algemeen menselijke neiging om datgene wat men in zichzelf vreest te projecteren op een zondebok, een thema dat ook de kern is van zijn roman In de ban van de tegenstander. Onduidelijk is waarom een veel stroever geschreven eerdere versie van dit stuk, 'Vooroordeel en haat', ook in de bundel is opgenomen. Herhaalde fragmenten komen in meer stukken voor, maar in dit geval voegt het aan de inhoud niets toe.


De geschiedenis van de 12-jarige Esra wordt ook gedeeltelijk herhaald in een tweede essay, 'De gefragmenteerde psychotherapie van een uit Bergen-Belsen teruggekeerde jongen', maar vormt daar de aanzet tot wat we graag willen weten: hoe liep het met deze zwaar getraumatiseerde jongen af? Keilson beschrijft hoe het gesprek in de loop van jaren toch op gang kwam en hoe hij hem is blijven volgen, ook als Esra zijn geluk heeft gevonden in Israël. Wel ontwikkelde hij psychosomatische klachten en braken zijn beangstigende herinneringen van tijd tot tijd door. De oorlogswond heelde nooit echt en in dit opzicht week de taal van Esra inmiddels niet meer zo heel erg af van die van Keilson: ook hij bleef zijn leven lang rouwen om het feit dat hij zijn ouders niet voor de gaskamers had kunnen behoeden. Deze niet aflatende treurnis vormt de ondertoon van vrijwel ieder stuk in de bundel.


Hans Keilson: Liever Holland dan heimwee - gedachten en herinneringen.

Vertaald uit het Duits door Piet de Moor.


Van Gennep; 264 pagina's; € 19,90.


ISBN 978 94 616 4040 6.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden