HET LOON VAN DE ANGST

ER is veel kritiek mogelijk op VVD-leider Bolkestein, maar twee dingen moet men hem nageven...

Hij heeft de statenverkiezingen van afgelopen woensdag met vlag en wimpel gewonnen. En hij had in één opzicht, in het tv-debat met zijn collega-fractievoorzitters van afgelopen zondag, het gelijk volledig aan zijn zijde.

Gevraagd naar een reactie op de verwijten van D66 en PvdA dat hij voortdurend te hoog van de toren blaast (en daarmee de sfeer in de coalitie in gevaar brengt), zei Bolkestein: 'Wie het voortdurend over de toonhoogte van de ander heeft, verraadt dat het hemzelf aan argumenten ontbreekt.'

Die indruk hebben beide progressieve partijen de afgelopen maanden inderdaad gewekt. Hadden ze beter tegenspel geleverd, dan was de verkiezingsuitslag niet noodzakelijkerwijs positief uitgevallen, maar had men het verlies kunnen beperken - en met minder gêne hoeven incasseren.

Toegegeven, de situatie waarin de links-liberalen en de sociaal-democraten zes maanden geleden belandden, was gecompliceerd. Voor de onwrikbare 'paarse' voorkeur van winnaar D66 en het onverwachte premierschap van de verliezende PvdA-leider Kok, moest aan de VVD een hoge prijs worden betaald. Het regeerakkoord kreeg, onvermijdelijk, een sterk liberale inslag.

Maar de prijs was, zoals toen al door critici werd vastgesteld, tè hoog. Zo viel de lastenverlichting voor het bedrijfsleven onwaarschijnlijk royaal uit. Met als vervelend 'neveneffect' een gigantisch bezuinigingsbedrag, dat dan ook alleen op een bedenkelijke wijze (zie het hoger onderwijs, WW en AOW) bijeen kon worden gesprokkeld.

Verder werd de sociale zekerheid, na alle ingrepen die het vorige kabinet al had gepleegd, nog eens met vergaande, op hun consequenties nauwelijks doordachte maatregelen ('opting out') belast - zonder dat daar op sociaal gebied veel tegenover stond. Op het terrein van het milieubeleid ten slotte kwam het, met Schiphol en de Betuwelijn als belangrijkste voorbeelden, al evenmin tot een behoorlijk compromis.

Niet alles aan het kabinetsbeleid is natuurlijk kommer en kwel. Ook zijn veel manco's van dit kabinet niet aan zijn 'paarse' kleur te wijten - alsof het met het CDA in de regering beter zou gaan. Op de meest dringende maatschappelijke problemen (een blijvend tekort aan betaald werk, voortgaande vernietiging van het milieu) hebben geen van de politieke partijen eigenlijk een goed antwoord.

Dat doet echter niets af aan de verantwoordelijkheid van D66 en PvdA voor hun optreden in de afgelopen maanden. De liberale logica van het regeerakkoord deed het gezicht van beide partijen, meer dan nodig was, verbleken. En waar men het initiatief toch weer trachtte te herwinnen, maakte dat, zoals bij de lastenverlichting die voor de PvdA plotseling niet meer heilig was, een weinig coherente indruk.

En dan de campagne. Het inhoudelijk vacuüm dat D66 en PvdA lieten vallen ('spuit elf', 'dat laat ik me niet zeggen'), werd door Bolkestein persoonlijk, met controversiële bijdragen over de ontwikkelingshulp, het nationale belang en natuurlijk weer de vreemdelingen, doeltreffend opgevuld. En het al genoemde tv-debat maakte nog eens pijnlijk duidelijk dat D66, CDA noch PvdA hem werkelijk van repliek kunnen (of misschien wel: willen) dienen.

Zo mocht de VVD-leider ongestraft een uitspraak van burgemeester Patijn over het sterk groeiend aantal allochtone bewoners van Amsterdam, en over de beleidsinspanningen die dat op het gebied van werkgelegenheid, onderwijs en huisvesting vraagt, gebruiken voor een pleidooi om . . . de rechten van vluchtelingen in ons land te beperken. Een sprekend bewijs, zou men zeggen, dat de VVD-voorman misschien wel veel krachtige meningen, maar weinig relevante oplossingen heeft te bieden. Maar niemand die hem een strobreed in de weg legde.

Intussen zat PvdA-staatssecretaris Schmitz, zo schreef Trouw afgelopen maandag, zich op haar ministerie over Bolkesteins populisme te verbijten. Maar ook van haar kant bleef een interventie uit. Waarom eigenlijk? Paste het misschien slecht in de campagnestrategie van de PvdA-leiding? Wilde men de potentiële achterban niet met moeilijke thema's als de immigratie lastig vallen en alleen op het vertrouwde aambeeld van het inkomensbeleid hameren?

Het zijn maar kleine voorbeelden. Maar ze laten zien in welke mate D66 en PvdA zich al naar de dominantie van het opinie-liberalisme van Bolkestein hebben geschikt; en hoe weinig ze eigenlijk hebben nagedacht over het zware verlies (PvdA) en de grote winst (D66) van mei vorig jaar.

Afgelopen woensdag werd daarvoor, om het wat dramatisch uit te drukken, het loon van de angst uitbetaald. Een karig loon, dat bovendien, net als de uitkeringen, al jarenlang bij de stijging van de regelingslonen in bedrijfsleven en collectieve sector achterblijft.

In die zin had de verkiezingsuitslag van afgelopen woensdag wel iets rechtvaardigs.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.