Het Lieverdje, symbool van een vrij Amsterdam

Het bronzen beeldje van het Amsterdamse straatschoffie op het Spui werd 50 jaar geleden onthuld. Het werd de basis van de Provobeweging....

Een bizar uitgedoste man duikt op uit een steegje en loopt naar het Lieverdje op het Spui. Hij slaakt woeste kreten, danst wild, steekt onbegrijpelijke monologen af, wikkelt het beeldje in kranten en steekt die in de fik. Toeschouwers joelen en juichen. Het is zaterdagnacht, Amsterdam, begin jaren zestig. Niet één zaterdagnacht, elke zaterdagnacht. De politie beschouwt hem als een ongevaarlijke malloot en kijkt van een afstandje toe.

Later formeert zich een groep jeugdige anarchisten rondom het spektakel op het Spui, onder aanvoering van Roel van Duijn en Rob Stolk. Zij delen pamfletten uit waarin zij de autoriteiten op de korrel nemen. De politie trekt de gummiknuppel en slaat erop los. Politiepaarden steigeren, zijspannen met meppende agenten achtervolgen jongeren op het trottoir. Flitslicht weerkaatst tegen de gevels, journalisten grijpen blocnote en pen. Niet één zaterdagnacht, elke zaterdagnacht.

Vandaag 50 jaar geleden werd het Lieverdje – een Amsterdams straatschoffie, baldadig maar met een hart van goud – onthuld. Burgemeester Gijs van Hall sprak daarbij de hoop uit dat het bronzen beeld van beeldhouwer Carel Kneulman ‘zeer lang en onbeschadigd’ op het Spui zou staan. De muziekkapel van de Amsterdamse politie besloot de plechtigheid met Amsterdam, er is geen stad die aan je tippen kan.

Door het wapengekletter wist Provo, de protestbeweging van jongeren die aan de voet van het Lieverdje ontstond, de schijnwerpers op zich gericht. De provo’s vormden een kleine groep, maar de uitstraling van de beweging was enorm. ‘Het ritueel bij het Lieverdje werd een draaikolk die de hele stad zou meesleuren’, zei Rob Stolk later.

In die draaikolk wisten de autoriteiten zich geen raad. Een provo die bij het Lieverdje ‘imaazje’ mompelde – imago verbasterd, een kreet die de zaterdagnachten vaak klonk – werd opgepakt en veroordeeld tot gevangenisstraf. Hilarisch is het verhaal van Koosje Koster. Zij werd gearresteerd omdat ze bij het Lieverdje krenten uitdeelde ter prediking van de naastenliefde.

Het onredelijke optreden door het gezag bezorgde Provo een golf van publiciteit, ook in het buitenland. Provo werd een toeristische attractie en kwam in foldertjes terecht: meet the provo’s. Daarvoor moesten toeristen zaterdagnacht bij het Lieverdje zijn.

De man die in het holst van de nacht tekeerging bij het spichtige, bronzen straatschoffie was het surrealistisch natuurtalent Robert Jasper Grootveld, die na twaalf ambachten en dertien ongelukken aan de kost kwam als glazenwasser. Hij was gegrepen door de happening, een korte, in scène gezette gebeurtenis die provocerend op de toeschouwer moest werken. Het fenomeen was overgewaaid uit Amerika.

Grootveld wilde ‘de muffe hap’ in beweging brengen en ‘de kleinburgerlijkheid van het Nederlandse klootjesvolk’ op de hak nemen. Hij had het gemunt op de nicotineverslaving om zo de consumptiedwang aan de kaak te stellen. Het Lieverdje vormde een gewild middelpunt van zijn happenings, het was geschonken door een sigarettenfabrikant. Zelf rookte hij als een ketter, sigaretten en joints, opdat anderen niet meer konden roken wat hij had opgerookt. Bovendien getuigde hij zo van zijn verslaving.

Ugge-ugge-song
Hij beschilderde zijn gezicht als een medicijnman, hulde zich in de vreemdste gewaden, maakte een rondedans en zong de Ugge-ugge-song, een psalm op de rokershoest. Vervolgens trok hij van leer tegen de tabaksindustrie en de ‘misselijkmakende middenstand’, die nutteloze producten sleet aan de ‘vadsige’ bevolking.

Amsterdam riep hij uit tot ‘magies sentrum’ van de wereld. Een getekend appeltje met stip in het midden werd daarvan het symbool. De stip was het Lieverdje, de ronding de grachtengordel en het steeltje de Amstel. Er waaide ‘een milde waanzin’ door Amsterdam, noteerde de Amsterdamse stadshistoricus Richter Roegholt. Grootveld verklaarde later dat hij door de confrontaties met de politie soms werd bevangen door een ‘manische euforie’.

Roel van Duijn was net naar Amsterdam verhuisd om kunstgeschiedenis te studeren. De act van Grootveld had een magische uitwerking op hem. ‘Zijn preek tegen de verslaafde consument van morgen sprak mij buitengewoon aan. Het had iets profetisch, ik besefte dat hij een waar woord sprak. Onze verslaving aan onnodige elektrische apparaten en genotsmiddelen, aan energievretende en vervuilende producten zou de wereld veel schade berokkenen.’

Van Duijn liep rond met het idee een anarchistisch tijdschrift op te richten. ‘Ik was net opgehouden te geloven dat de arbeidersklasse de marxistische revolutie zou brengen. In de Amstelbrouwerij waar ik een tijdje had gewerkt, was ik erachter gekomen dat arbeiders daar helemaal niet mee bezig waren. Die dachten aan de solex die ze wilden kopen. Ze vonden het ook geen punt om aan de lopende band te staan. We moesten dus een nieuwe klasse zoeken die wél revolutie wilde.’

Die vond Van Duijn rondom het Lieverdje, jongeren die de maatschappij wilden openbreken met ludieke acties. ‘Grootveld was ook op zoek naar bondgenoten. Zo hebben wij een begin gemaakt met een speelse anarchistische beweging. Wij droegen de boodschap uit dat niemand het recht heeft je te commanderen, dat autoriteiten verdacht zijn en dat de maatschappij van onderop moet worden opgebouwd.’

Met zijn universiteit, cafés en de kranten om de hoek – de Nieuwezijds was in die tijd de Fleetstreet van Amsterdam – was het Spui een uitgelezen plein voor agitatie, opwinding en sensatie. ‘In het brandpunt stond het Lieverdje. Toen het escaleerde door het politiegeweld, kwamen er steeds meer mensen op af. Op den duur kwamen bussen vol uit de provincie naar het te verwachten treffen tussen de provo’s en de politie.’

De grootste triomf die Van Duijn op het Spui heeft beleefd, is een non-happening. ‘We hadden pamfletten verspreid dat er geen happening zou zijn. Uit heel Nederland kwamen mensen kijken. Er gebeurde helemaal niets. Daarmee hadden wij de gemeente duidelijk gemaakt dat wij in de hand hadden wat er rondom het Lieverdje gebeurde. Dat ze rekening moesten houden met onze opvattingen.

‘Het heeft ertoe geleid dat meer verstandige gemeenteraadsleden, zoals Ed van Thijn die net was begonnen, hebben voorgesteld de happenings voortaan ongemoeid te laten. Uiterst voor de hand liggend, maar het effect was dat de belangstelling wegebde.’

Om te demonsteren dat Amsterdam een vrije stad was geworden, heeft Van Duijn veel later onaangekondigd een toespraak bij het Lieverdje gehouden. ‘Met megafoon. De politie greep niet in. Het Lieverdje was het symbool geworden van de vrijmaking van Amsterdam. Ik wil niet zeggen dat Amsterdam een absoluut vrije stad is, maar het is een stuk vrijer geworden.’

De laatste happening met Robert Jasper Grootveld was vorig jaar, op een prachtige lentedag in maart, bij diens uitvaart. De kist met de anti-rookmagiër werd drie keer rond het Lieverdje gedragen, terwijl omstanders ‘hie ha happening’ scandeerden. Van Duijn: ‘Er waren heel veel mensen en maar één politieagent. En die deed mee.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden