Het liefste geef ik alle meisjes het schild van Medusa

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: Medusa.

Hoe voed je meisjes op? Ook als je neutraal wilt zijn, zijn ze al op jonge leeftijd volgestopt met clichés die hen benadelen en moet je roeien tegen stereotypen in. Want bij niks doen bestaat een reëel risico dat meisjes denken zich te moeten verontschuldigen als er een seksuele 'grap' met ze wordt uitgehaald. Zo werd zichtbaar bij zangeres Maan, die door radio 538 tijdens een (gefilmde) uitzending werd geconfronteerd met een streaker. Ze barstte in huilen uit.

Wat grappig is, is altijd moeilijk te beoordelen, maar ik zou zeggen; als er een ongewenst ontbloot geslachtsdeel dichtbij komt, is de kans niet groot. Ik heb het ook meegemaakt, zoals veel vrouwen die het wel of niet delen. Op een verlaten strandje zwiepte een jongen ineens zijn blote geval in mijn gezicht. Ik was 16, heel bang en zal het nooit vergeten. Toen ik hard schold en vloekte liet hij me met rust, waarna ik trillend naar huis fietste. Hij, een 'vriend', deed of het een grap was. Wat overbleef was schuldgevoel dat ik was meegelopen naar het strandje. Gelukkig niks wat blijvend schade opleverde, maar het besef dat geen man hiermee mag wegkomen, kwam helaas pas jaren later.

Het liefst geef ik mijn 7-jarige, en alle andere meisjes, het schild van Medusa: een magisch schild dat iedereen stopt. Wie bedreigend is of gewoon irritant, verandert voor je neus in steen. Medusa, de vrouwelijke gorgo met een hoofd vol slangen, heeft macht over haar omgeving, ook na haar onthoofding. Kijk je haar aan, dan word je een beeld, stijf en levenloos. De oorlogsgodin Athena, in het Romeins Minerva, had daarom Medusa op haar schild staan.

Klik op de afbeelding om te vergroten.

Zo staat er twee keer grote vrouwelijke kracht op dit schilderij van Ferdinand Bol, dat gaat over het opvoeden van meisjes. Margarita Trip, telg uit een van de machtigste en rijkste families in de Gouden Eeuw, onderwijst hier in de rol van Minerva haar zusje Anna Maria. Anna Maria is mooi en jong, Margarita sterk en onoverwinnelijk. Zij is het rolmodel. Op Margarita/Minerva's harnas staat ook een Medusahoofd, schreeuwend als altijd, en met slangen, vlak naast het poppige gezicht van Anna Maria.

Minerva's schild zie je niet meteen - Anna Maria is een licht in het schilderij, haar satijnen jurk en roomwitte gezicht stralen en trekken alle aandacht. Maar achter haar rok staat dit donkere afweergeschut: het schild van de oorlogsgodin. Je schrikt even als je het onverwachts ziet, zoals het hoort bij Medusa; ook figuurlijk dient de kijker te worden versteend. Handen af, maak geen grappen. Kom niet dichterbij.

Ferdinand Bol
Margarita Trip die als Minerva haar zus Anna Maria Trip onderwijst
1663; olieverf op doek; 208 x 179 cm
Trippenhuis Amsterdam (langdurig bruikleen van het Rijksmuseum)
Te zien t/m 18 februari in de tentoonstelling Ferdinand Bol en Govert Flinck in het Amsterdam Museum

Het wrange van de hele Medusa-mythe is wel dat er een flink staaltje vrouwenhaat in verscholen ligt. Medusa is het archetype van de boze vrouw, maar hoe kwam ze op dat schild? Hoe werd ze Minerva's afweer? Door de haat van de godin zelf. Medusa was verkracht door Poseidon in Athena's tempel. En die oude mythologie is dan wel zo gezellig dat niet Poseidon daarvoor gestraft wordt, oh nee, de verkrachte Medusa moest het ontgelden.

Volgens de Romeinse dichter Ovidius veranderde Minerva de beeldschone Medusa in een monster met slangen als haar, en was zij het brein achter haar onthoofding, uitgevoerd door Perseus met hulp van Minerva's spiegelende schild - daar kan geen Madeleine Albright-citaat tegenop (u weet wel, die beroemde over een plekje in de hel voor vrouwen die andere vrouwen niet helpen).

Dat Medusa vervolgens op het schild gehesen werd, Minerva's kracht werd en er een powervrouwverhaal van gemaakt kan worden, mooi. Maar daar zou Medusa, als ze kon, hard om lachen.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden