Het lichtland

U moet wachten tot een dag in de tweede helft van maart rond vijf uur in de middag om mijn gelijk te zien. Als het niet regent, ziet u het mooiste licht van Nederland. Het is koud licht, van ongewone helderheid, het is ook nieuw licht....

De kaalheid van dat licht is die van mijn geest en van die van vele Nederlanders. We kunnen er trots op zijn. Als op de witte kerken van de Reformatie, de schilderijen van Saenredam, die denk ik ’s middags om vijf uur in maart zijn geschilderd. Ik was op zo’n middag in de Oude Kerk in Amsterdam. God moet net de woorden ‘Dat het licht zij’ hebben uitgesproken. Grote, heldere ogen horen bij dat licht. En natuurlijk de schilderijen van Vermeer.

Wacht nog acht maanden en daar is het grijze licht van november. Alles heeft in dat licht de rust van de laatste dagen, huizen lijken beschouwend. De enige kleur komt nog van de laatste bladeren. Het is het licht voor de bijna gesloten ogen, het contemplatieve licht. Op dat licht ben ik trots, want ik zie overal om mij heen die mooie keerzijde van de Nederlandse geest: die van de beschouwing, van de introvertie, van het fluisteren eerder dan het spreken. Die geest bracht de mooiste poëzie van Europa voort en de grootste dichter; Leopold, naar wie alle straten in Nederland genoemd moesten worden. Het novemberlicht is ook het devote licht waarin in de late Middeleeuwen in veel kloosters langs de IJssel werd geleefd en gebeden. Een groot deel van de gelovige wereld heeft hun innerlijkheid, dat lichtgrijze licht van de ziel, overgenomen.

Uit het donkere licht van augustus komt het aarzelende licht van september tevoorschijn. Het is voorzichtig, bescheiden ook. Je loopt er zelf wat voorzichtig doorheen. We weten het: het heeft maar een maand te leven. Dan komt de macht van oktober. Ga in die maand naar het Groningse platteland, om die macht in zijn grootste glorie te zien: ze beheerst de hele aarde, van horizon tot horizon. Nergens in de wereld is zo’n koepel van laat licht te zien. Hier is het nog de derde of vierde dag van de schepping. Dat in deze leegte van licht eens grote beschouwende kloosters bloeiden, is te begrijpen.

Het schitterendste licht kan volgende maand zichtbaar worden: het vriest, ¿ de lucht is helder, de zon schijnt fel en zijn licht splintert van het ijs terug. Dit licht, geschilderd door Avercamp, is onver-gelijkelijk mooi beschreven in het gedicht Toen bliezen de poortwachters van Gorter, naar wie ook alle straten in dit land genoemd hadden mogen worden.

Bijna alle maanden is er in Nederland nieuw en uniek licht te zien. Ons rijkste bezit. Een groot geleerde zou eens de Nederlandse mystiek van het Licht moeten beschrijven, van de donkerste tijd, dus nu, tot november. Het zou ons licht en ons lichtland wereldberoemd maken, zoals onze schilders dat al hebben gedaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden