Het lichaam, licht als een schild

Is Liana Souvaltzi een geëxalteerde bedriegster? Of is deze Griekse een begenadigd archeologe en zal ze een 20ste-eeuwse Schliemann blijken?...

Souvaltzi, verbonden aan het instituut voor hellenistische studies in Athene, doet sinds 1989 opgravingen in de oase van Siwa, op 750 kilometer ten zuidwesten van Caïro. Ze heeft daar een 51 meter lang graf gevonden. Een onderaardse gang van 35 meter lang en 7 meter breed komt uit op de eerste van drie grafkamers. Souvaltzi verwacht dat ze binnenkort onder het puin de mummie van Alexander zal vinden, of een gouden schrijn met zijn as.

In 331 voor Christus is Alexander in Siwa geweest voor een bezoek aan het machtige orakel van Amon-Ra, die de Grieken gelijkstelden met Zeus. Om zijn aanspraken op de troon van Egypte kracht bij te zetten, liet Alexander zich door de orakelpriesters uitroepen tot zoon van Amon-Zeus.

Maar is Alexander ook in Siwa begraven? In 323 stierf hij in Babylonië, 33 jaar oud. Aan zijn generaal Ptolemaeus, die hem op de tocht naar Siwa had vergezeld, vroeg hij begraven te worden in Siwa. Dat bericht Alexanders eigen geschiedschrijver Kallisthenes.

Maar volgens de traditie werd zijn mummie in een rijdende tempel door 64 muilezels naar de begraafplaats van de farao's in Memphis gebracht, en later naar Alexandrië. Daar werd zijn mausoleum bezocht door de antieke geograaf Strabo en de keizers Augustus, Caligula, Septimius Severus en Caracalla. Er is echter niets van teruggevonden.

Souvaltzi wijst op de Macedonische architectuur van het graf in Siwa, dat volgens haar uit de tijd van Alexander stamt. Ook zijn symbolen gevonden van het Macedonische koningshuis. De secretaris-generaal van de opperste raad voor de Egyptische oudheden, Abdel Halim Nureddin, is diep onder de indruk. Een ijlings naar Siwa gestuurd team van vier Griekse archeologen in het geheel niet.

Maar ook als Souvaltzi gelijk heeft, is dat nog geen bewijs dat in het graf van Siwa de resten van de grote veroveraar liggen. Alexander kan het graf hebben laten bouwen zonder het ooit te hebben benut. Van doorslaggevend belang kunnen de oud-Griekse inscripties zijn op drie kalkstenen plaquettes die zijn gevonden aan de ingang van de grafkamers. De vertaling moet nog zorgvuldig worden gecontroleerd, maar interessant is de tekst zeker.

Nureddin vertaalt de eerste inscriptie, die zou stammen uit de periode 290-284, als volgt: 'Aan Alexander Amon-Ra, de edele en eervolle, biedt ik deze giften aan (...) volgens de bevelen van de god heb ik het lichaam, licht als een schild, hierheen gebracht, toen ik commandant was van Egypte (...) ik, zijn vriend en uitvoerder van zijn testament (...) nu ik zijn opvolger ben, verklaar ik dat ik dit alles heb gedaan voor hem. Ik heb alle noodzakelijke offers gebracht. Nu ik oud ben geworden, moet ik al zijn geheimen onthullen voor Alexanders bestwil.'

De passage 'lichaam, licht als een schild' zou slaan op het gemummificeerde lijk. Wie is hier aan het woord? Volgens Souvaltzi en Nureddin is twijfel niet mogelijk: generaal Ptolemaeus, die als Ptolemaeus I Soter (Redder) de opvolger werd van Alexander als vorst van Egypte en grondlegger van de dynastie van de Ptolemaeën. Deze inscriptie zou bewijzen dat Ptolemaeus Alexanders wil om in Siwa te worden begraven, heeft uitgevoerd. Daar zat veel eigenbelang bij: door zich van Alexanders resten meester te maken, versterkte Ptolemaeus zijn eigen aanspraken op de Egyptische troon.

De tweede inscriptie, uit de Romeinse keizertijd, luidt: 'Deze tempel is gebouwd ter ere van Zeus onder de vorm van Amon en voor de eeuwige Zeus.' Is dit een verwijzing naar Alexander als zoon van Amon-Zeus? De derde inscriptie spreekt over aantallen: 400 duizend bewoners van de oase, 110 duizend soldaten, 30 duizend bewakers van het graf.

Veel archeologen zijn sceptisch. 'Alleen maar nijd', vindt Souvaltzi. 'Zeggen ze dat ik op mijn instinct ben afgegaan en dat ik uit was op een scoop? Maar ik heb de bewijzen.' En die Griekse inspecteurs met hun negatieve oordeel? 'Een schande. Ze hebben zich gedragen als vandalen. En hoe hebben ze tijdens een bezoek van één of twee uur een oordeel kunnen vellen over opgravingen die al vijf jaar duren?

Jan van der Putten

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden