Het land zonder geschiedenis

Alle ellende uit het verleden wordt er beleefd als een gebeurtenis van vandaag. Dat maakt Ierland tot een land zonder geschiedenis....

DE Ierse Bartholomeusnacht vond plaats in 1641 en kan worden gezien als de eerste grote opstand van de katholieke Ieren tegen de protestantse landeigenaren uit Engeland en Schotland. 'De katholieken waadden door rivieren van bloed', blijft dominee Paisley onheilspellend roepen en roemt Cromwell die Gods wraak bracht.

Rond 1170 waren de eerste Engelsen Ierland binnenengevallen, en de tragedie is dat het maar half veroverd werd. Pas in de zestiende eeuw wilde Engeland Ierland voorgoed inlijven en angliceren. Ulster, vermaard om zijn magische verhalen en ongerepte natuur, was in het noorden het laatste Keltische bolwerk. Met hulp van Filips II van Spanje bezorgde Ulster het Engelse leger een zware nederlaag. Als straf liet koningin Elizabeth dorpen uitmoorden en platbranden.

Tevergeefs waarschuwde haar veldheer Mountjoy: 'Door de inquisitie heeft de koning van Spanje de Nederlanden verloren. In onderdrukking bloeit de godsdienst.'

Ulster gaf zich in 1603 gewonnen. De leiders vluchtten, het land lag braak en de plantation, kolonisatie, kon beginnen. De nieuwkomers mochten zich niet mengen onder de inheemse bevolking.

De stad Londen verkreeg het graafschap Derry, omgedoopt tot Londonderry, een naam die geen katholiek kon aanvaarden. Als prijs moesten muren om de stad worden gebouwd. Gelukkig, want in 1689 konden de Apprentice Boys, de Jonggezellen, de stadspoorten nog net dichtslaan en de uit Engeland verdreven katholieke koning James buiten houden. James was door zijn protestantse schoonzoon, stadhouder Willem van Oranje, van de troon gestoten.

Ieder jaar herdenken de Apprentice Boys hun heldendaad uit 1689. Tot eind vorige eeuw mocht geen katholiek 's nachts binnen de stadsmuren blijven. Dertig jaar geleden, in oktober 1968, sloegen de Jongezellen, opgejut door dominee Paisley, met staven, knuppels en historisch besef, een vredelievende mars voor burgerrechten uiteen. Dit werd het begin van the Troubles, die ruim 3000 slachtoffers hebben geëist.

Een klein jaar later, in augustus '69, liep de Apprentice Boysmars volledig uit de hand. De mannen met hun bolhoeden en oranjesjerpen wierpen van de stadsmuren pennies naar het roomse grauw dat zijn geduld verloor. Het Britse leger moest ingrijpen om de katholieken te beschermen. Het leger zou 'weken, geen maanden' blijven. Het is er nog.

Indertijd moest Willem van Oranje, tevens koning Willem lll van Engeland, wel naar Ierland varen om te verhinderen dat James met hulp van Lodewijk XlV via 'de achterdeur' terug naar Engeland zou gaan. Op 12 juli 1690 versloeg Willem, de verdediger van het protestantisme, het leger van de katholieke James. Naar verluidt was de paus zo blij dat hij het Vaticaan feestelijk verlichtte met vetpotjes. De Franse expansiedrift was verijdeld. Geen Ulsterman die dat beseft als hij on the Glorious Twelfth verbeten defileert langs de beelden en wandschilderingen van King Billy te paard.

Hugenoten brachten linnenindustrie naar Ulster en nijvere Schotse presbyterianen konden tegen lagere prijs land pachten dan katholieken die geen land mochten kopen. Protestanten hadden het recht tegen symbolische betaling katholieken hun paard af te nemen. Een Ier die moordde kreeg de doodstraf, een kolonist boete.

Toen het in de tweede helft van de 18de eeuw in de Amerikaanse koloniën onrustig werd, richtten de Britten uit voorzorg de Irish Volunteers Force op, een vrijwilligerskorps van vertrouwelingen, waar katholieken geen lid van mochten worden. Toen een verlichte geest in Belfast opperde toch katholieken toe te laten, braken rellen uit en ontstonden geheime sektarische bendes, die veel leken op de para-militaire extremisten van nu.

Geïnspireerd door de Franse Revolutie en de Amerikaanse onafhankelijkheid richtte in 1791 een protestant uit Dublin, Theobald Wolfe Tone, The Society of the United Irishmen op. Wolfe Tone, die door de IRA als de eerste martelaar wordt vereerd, vond vooral gehoor bij progressieve intellectuelen in Belfast. Als republikein had hij moeite met katholieke nationalisten die droomden van harpgetokkel en Keltische verzen. De opstand mislukte. Napoleon, de aartsvijand van de Britten, kwam niet. Wolfe Tone pleegde zelfmoord. Engeland besloot in 1800 Ierland en Groot-Brittannië 'voor eeuwig' te verbinden in een Verenigd Koninkrijk.

Honderd Ierse parlementariërs brachten het Ierse probleem naar Londen. De geniale redenaar Daniel O'Connell maakte diepe indruk op de progressieve liberalen en verenigde de onderling verdeelde katholieken. De protestanten voelden zich al snel bedreigd.

Belfast - en niet Dublin - groeide uit tot een welvarende industriestad met scheepswerven en de eerste spoorweg. Eind jaren veertig trokken tienduizenden hongerige Ieren, gedwongen door de hongersnood, naar Belfast. De honger kwam door de mislukte aardappeloogst en het eeuwenlange verbod om graan en groenten te verbouwen. De dominees Cooke en Hanna, legendarische leermeesters van Paisley, bulderden van de kansel dat katholieke paupers de protestantse arbeiders het brood uit de mond stootten.

Zevenhonderdduizend Ieren stierven als gevolg van de hongersnood. Bijna een miljoen Ieren vertrok in 'drijvende doodkisten' naar Amerika. De wrok was groot. Zo ontstond in 1858, in New York en Dublin tegelijk, The Irish Republican Brotherhood, een geheime militaire organisatie, waaruit begin deze eeuw de Irish Republican Army (IRA) voortkwam. Bij de eerste bomaanslag in IRA-stijl vielen twintig doden (Londen 1868).

Maar toen werd, in de jaren zeventig, een protestants lagerhuislid, Charles Stewart Parnell, de held van de katholieken. Hij pleitte voor Home Rule, zelfbestuur binnen het Verenigd Koninkrijk. Snel zagen de protestanten in Ulster dit Home Rule als Rome Rule: 'En Satan is de eerste paus'. De rest van Ierland was voor Home Rule. Het wetsvoorstel werd in 1886 verworpen.

Uit angst dat Home Rule alsnog zou komen, verenigden de protestanten van Ulster zich in de Unionisten Partij, die de Unie wilde behouden. In 1911 werd Edward Carson, de beruchte advocaat uit het homoseksualiteitsproces tegen Oscar Wilde, leider van de Unionisten. Hij liet zich inspireren door de godvrezende Boeren in Zuid-Afrika, afstammelingen uit het land van Willem van Oranje. Tienduizenden Noord-Ieren tekenden, vaak met eigen bloed, het Ulster Covenant, waarin zij zwoeren Home Rule met alle middelen te bestrijden. De in spoed opgerichte Ulster Volunteer Force kreeg wapens uit Duitsland, de minister van Marine, Winston Churchill, werd met rotte vis bekogeld, maar toen in 1914 Home Rule toch werd aanvaard en de wereldoorlog uitbrak sneuvelden honderden Noord-Ieren voor koning en vaderland.

In 1916, midden in de oorlog, brak in Dublin de Paasopstand uit. Hij werd hard neergeslagen, maar drie jaar later riep Sinn Fein- en IRA-leider Eamon de Valera de Republiek uit. Deze keer was het ernst. De Black and Tans, het terroriserend uitschot van het Britse leger, staalde de rebellie. De nieuwe Britse premier Lloyd George was de wanhoop nabij en hakte met de Government of Ireland Act van 1920 het eiland in twee stukken, elk met Home Rule en eigen parlement. Het zuiden weigerde en won in 1921 de vrijheid, Het noorden dat zich altijd tegen Home Rule had verzet, ging akkoord.

In het zuiden brak een bloedige en wrede burgeroorlog uit. De Valera verloor. Terug uit de gevangenis brak hij met de IRA die hij later, als Iers premier, genadeloos vervolgde. Maar uitroeien kon hij de IRA niet. Om de zoveel jaar lanceerde de IRA, die desnoods met geweld Ierland wilde herenigen, een nieuwe campagne. Volgens de Ierse grondwet beslaat de republiek het hele eiland.

In Noord-Ierland (met een miljoen protestanten en een half miljoen katholieken) waren de Unionisten onafgebroken aan de macht totdat hun totalitaire regime in 1972 werd geschorst. Iedere katholiek was in principe staatsgevaarlijk. Hij kreeg zelden een overheidsbetrekking. Ulster-premiers riepen op geen katholieken in dienst te nemen en gemeentes gaven vrijwel geen huizen aan katholieken, omdat ze dan als hoofdhuurder of eigenaar lokaal stemrecht kregen. Er was geen algemeen stemrecht. Kiesdistricten werden zo samengesteld dat gemeentes als Londonderry met twee keer zoveel katholieken als protestanten altijd een Unionistisch gemeentebestuur kozen. De regering in Londen vond alles best tot het brute geweld in oktober 1968 rond de Civil Rightsmars. Televisiekijkers in Engeland, Europa en Amerika waren verbijsterd.

Na een uitputtingsslag van dertig jaar waarin heel veel ten goede is veranderd, is er nu de historische kans op vrede en verzoening. Met het besef dat ook Ierland recht heeft op een geschiedenis die geschiedenis is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden