Het laatste woord over een mythisch meesterwerk

De universele kunstenaar van de Renaissance heeft met één meesterwerk voor eeuwig de kunst beïnvloed. Leonardo da Vinci, zo heeft een internationaal gezelschap van experts vastgesteld, is met zijn tussen 1495 en 1497 geschilderde Laatste Avondmaal hét symbool van de westerse cultuur geworden....

Van onze correspondent Willem Beusekamp

Waar elders ter wereld met opzet eeuwenoud en mogelijk even interessant cultuurgoed de lucht wordt ingeblazen (de Boeddhabeelden in Afghanistan), zijn in Europa en de VS talrijke wetenschappers en kunstminnaars de afgelopen drie jaar bezig geweest met de bewijsvoering van hun stelling dat Leonardo's fresco van Christus en zijn twaalf apostelen het ultieme kunstwerk is, tevens richtlijn en blijvende inspiratiebron voor de westerse beschaving.

Het resultaat van hun studie is sinds vorige week te zien in het Milanese museum Palazzo Reale, niet ver verwijderd van het klooster waar il Cenacolo sinds enige tijd en na een restauratie van meer dan twintig jaar weer door het publiek kan worden gezien - zij het heel kort, op afspraak en begeleid door een metalen stem; buiten staan nog meer belangstellenden.

Nog een derde uitstapje, een bezoek aan het technisch museum dat in Milaan voor een deel permanent is gewijd aan Leonardo, zijn schilderkunst, architectuur en natuurkundig onderzoek, en men is op de hoogte; ook de leek raakt overtuigd dat de artiest geniaal was en dat er in Palazzo Reale iets buitengewoons moet zijn samengebracht.

De deskundigen kunnen hun tanden zetten in de vele kilo's zware catalogus, waarin, zo lijkt het, nu toch wel het laatste woord wordt gezegd over een welhaast mythisch meesterwerk.

Het Genie en de Gevoelens. Leonardo en het Laatste Avondmaal, luidt de titel van het imposante boekwerk en dito tentoonstelling. De chef-conservator, de Italiaan Pietro Marani, kan in enkele vurige volzinnen de essentie van de studie en de daaruit ontstane expositie samenvatten.

'Voor het eerst in de geschiedenis is Leonardo erin geslaagd de dramatische dimensie van een klassieke tragedie, van verraad en medelijden, kern van het menselijk bestaan, optisch weer te geven.'

Niet minder dan het verschil tussen goed en kwaad, de basis van het christendom, heeft Leonardo volgens Marani met zijn penseel weten vast te leggen.

De gevoelens, nee, de geest van de dertien aanwezigen zijn door de artiest zichtbaar gemaakt. Voorbeelden had hij niet, alle bekende religieus kunstzinnige uitbeeldingen van het Laatste Avondmaal - de bijbelse scène waarin Jezus zijn volgelingen vertelt door een van hen, Judas, te zijn verraden, maar het hem vergeeft - bleven tot dan beperkt tot redelijk onbeholpen knutselwerk.

Met dank aan denkbaar alle grote musea ter wereld (ook het Rijksmuseum gaf een Rembrandt te leen) heeft Marani de bewijsstukken naar Milaan kunnen halen. Tot diep in de vijftiende eeuw: onveranderlijk statisch afgebeelde apostelen, levenloze poppen met een heilige stralenkrans om het hoofd. Tot Leonardo het verzoek kreeg zíjn visie te geven.

De voorstudies voor de vereerde opdracht van de Hertog van Milaan zijn nog steeds fascinerend. Helaas is door de eeuwen heen het meeste verloren gegaan; slechts zeven schetsen zijn overgebleven. Weinig, maar overweldigend. Niet langer de religie, maar de mens staat centraal. Minitieus en op klein formaat tekende Leonardo een voet, of een elleboog. Nauwkeurig onderzocht hij hoe de hals van een oudere man er uitziet.

Die zoektocht naar de menselijke anatomie leidde tot een aantal portretten, zo fantastisch getekend alsof de personen gisteren voor de Italiaanse kunstenaar hebben geposeerd. Nog nooit, tot dan toe, was een mens op zo'n manier door een kunstenaar vastgelegd. De lichtval, het perspectief, de compositie, alles van het uiteindelijke werkstuk, zegt Marani, geldt onveranderlijk als uniek.

De reacties op het Laatste Avondmaal van Leonardo duren voort, tot in de 21ste eeuw, bijna zeshonderd jaar later. Na-apen, tevergeefs beter willen doen (met Rembrandt en de Vlaming Van Dijck als sprekende voorbeelden), hilarische satire ('nouveau réaliste' Daniel Spoerri dekte de tafel-van-Christus eind jaren tachtig met plastic bestek en kunstbloemen) tot aan de reproducties van Leonardo's fresco op asbakken en balpennen ten behoeve van de Japanse Italië-gangers.

Ook de cinematografie greep terug op het capolavoro van Leonardo. Minstens twee erkende filmklassiekers, Viridiana (1961) van Luis Bunuel en Pasolini's Mama Roma (1962), zijn geinspireerd op het Laatste Avondmaal van Leonardo. Te zien in Milaan.

Jammer genoeg afwezig het vijfluik van de Jamaicaanse fotografe Renée Cox, die met Yo Mama's Last Supper bewijst dat het beroemde fresco uit de vijftiende eeuw nog steeds inspireert. Een provocerende variant op Leonardo, met een naakte zwarte vrouwelijke Christus. 'Walgelijk, aanstootgevend en anti-katholiek', zei burgemeester Giuliani van New York vorige maand. Hij zou 'ns in Milaan moeten gaan kijken.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden