Het kwaad neutraliseren

Komende dinsdag neemt Frankrijk het voorzitterschap van de Europese Unie op zich. De Franse minister van Buitenlandse Zaken, tevens arts zonder grenzen, barst al van de ambitieuze plannen....

De naam die het meest opviel in de regering die Nicolas Sarkozy na het winnen van de Franse presidentsverkiezingen samenstelde, was die van Bernard Kouchner (68), arts, minister en staatssecretaris in verschillende socialistische kabinetten, al meer dan dertig jaar lang activist en strijder voor de mensenrechten.

Zijn benoeming paste in de lijn van Sarkozy die, anders dan zijn voorgangers, een regering van nationale eenheid wilde samenstellen. Geen oud denken over links en rechts – de beste kandidaten van de linkervleugel, vanuit het centrum en van rechts bracht hij samen in zijn équipe, alsof hij die samenstelde als een rugbycoach die zich de opdracht stelt een berg te verzetten. En Kouchner staat al jaren op de lijst van meest geliefde Fransen aan de top, in de buurt van het onaantastbare personage van abbé Pierre, de oude verzetsman, de strijder tegen onrecht en armoede, met wie hij veel gemeen heeft. Kan men het Franse volk beter verbinden dan met hem?

Kouchner beweegt zich even goed in de Parijse beau monde als in de Derde Wereld, gaat even gemakkelijk om met vluchtelingen als met filmsterren, opereert even handig in een Parijse televisiestudio als in een chirurgentent ergens in een godvergeten oord. Net als Sarkozy zelf is hij tegelijkertijd enigmatisch en open, opportunistisch en idealistisch, een fascinerend amalgaam van eigenschappen, die hem literaire dichtheid geven. Wie zijn parcours volgt, zit ook de geschiedenis op de huid.

Hij was als jongen aanwezig bij de rellen tegen de Franse acties in Algerije, hij beleefde als student de hoogtijdagen van mei ’68. Hij is evenzeer man van het pluche als van het terrein: hij bezocht zo ongeveer alle brandhaarden van de laatste drie decennia van de twintigste eeuw, van Biafra tot Kosovo.

Actief pessimisme

Actief pessimisme
Bernard Kouchner wordt op 1 november 1939 zoals dat heet tussen de koffers geboren. De hele wereld is in afwachting van de oorlog die inderdaad zeven maanden later zal uitbarsten. Terwijl zijn vader Georges met honderdduizenden andere mannen is gemobiliseerd, bevalt moeder Léone op doorreis in Avignon van Bernard. Commentatoren verklaren Kouchners latere voorliefde voor grenzen en grenssituaties, tussen oorlog en vrede, uit dit feit. Zeker is dat een ander moment in de oorlog beslissend is geweest voor zijn actief pessimisme, zijn verlangen in te grijpen in een wereld die wordt beheerst, zoals hij het later vaak zou uitdrukken, door een teveel aan mannelijk hormoon.

Actief pessimisme
De familie van vaderszijde is afkomstig uit een streek in wat nu de Oekraïne is. Na pogroms in de beginjaren van de 20ste eeuw kwam de joodse familie met twee miljoen anderen naar het westen. Vader Georges is de enige van het grote gezin die kan studeren; net als zijn latere beroemde zoon wordt hij arts.

Actief pessimisme
Het devies van zijn moeder Léone, van half-protestantse achtergrond: ‘La santé, le travail, l’honnêteté’ (gezondheid, werk, eerlijkheid) zal Bernard zijn leven lang met zich meedragen. In alle gedaanten die hij in zijn loopbaan zal aannemen, van arts tot veldwerker, van hoge VN-functionaris tot minister, zullen haar woorden een richtsnoer blijven in de meest letterlijke zin.

Actief pessimisme
In 1942 worden de joodse grootouders van Bernard door de nazi’s weggesleept. Hier wordt over gezwegen in huize Kouchner, tot grote woede van Bernard, als hij er na de oorlog over hoort. Die door de geschiedenis, door de bloedeigen mensen verdonkeremaande gebeurtenis ziet hij als de basis voor zijn handelen. Vele malen zal hij in geschriften en interviews herhalen dat ‘hij niet kan dulden dat men een mens vermoordt, een vrouw mishandelt, een kind slaat’. Het onbegrip vertaalt zich in een verlangen tot actie om het kwaad te neutraliseren – een onmogelijke opgave, weet hij al vroeg, maar wel een die een onstuitbare energie losmaakt.

Actief pessimisme
Er zit iets droomachtigs, ook iets kinderlijks in de wijze waarop hij het eigen sterven bij herhaling beschrijft: hij zou willen sterven terwijl hij een dictator om zeep helpt. Dat enigszins naïeve elan heeft hij altijd behouden, in ieder geval de drift. De doelen werden allengs realistischer. En het persoonlijke engagement zal meer en meer vorm krijgen in een politiek, in een programma dat internationaal erkenning zoekt, en universele geldigheid.

Actief pessimisme
Als jongen heeft hij voorlopig heel andere ambities, die hem overigens ook nooit zullen verlaten: hij wil Parijs veroveren. Al ver voor zijn baccalauréat wordt hij gegrepen door de hyperactiviteit en het intellectuele klimaat van Parijs. De muziek, de film, de glamour van het literaire milieu fascineren hem in hoge mate.

Actief pessimisme
Als jonge student medicijnen manifesteert hij zich in de communistische beweging. Algauw komt hij echter in aanraking met mensen die een verlichter vorm van communisme voorstaan. Berichten over de terreur van Stalin hebben het Westen bereikt; het is de eerste maal dat Kouchner zich realiseert dat oorlog en geweld ook van links kunnen komen. Dat is een openbaring.

Actief pessimisme
Toch wil hij hartstochtelijk gehoor geven aan de roep van de geschiedenis, zoals blijkt uit het feit dat hij zich in 1961 ten tijde van de Amerikaanse acties tegen Cuba met een vriend gaat melden bij de Cubaanse ambassade; de jongens worden weggestuurd. Hij begint te schrijven voor het blad Clarté, boeiende artikelen over politieke en maatschappelijke onderwerpen en ook over literatuur.

Actief pessimisme
Maar eerst wordt Kouchner arts. Mei ’68 betekent ook een revolutie in de ziekenhuizen, waaraan hij deelneemt. Als minister van Gezondheidszorg zal hij later in de jaren negentig de zieke centraal stellen, maar dan al, in de woelingen van ’68, is er een roep de artsenij te hervormen.

Hongersnood

Hongersnood
Als in het Westen doordringt wat zich voor verschrikkelijks afspeelt in Biafra, betekent dat een keerpunt in het leven van Kouchner. Met vrienden besluit hij deel uit te maken van een actie van het Internationale Rode Kruis en hulp te gaan bieden. De arts, de journalist, de politicus in hem vinden elkaar in de humanitaire actie die hij vanaf dat moment zal blijven voeren. In Biafra zijn de artsen getuige van slachtingen en hongersnood. Ook neemt Kouchner met eigen ogen waar dat het door Rusland en Engeland ondersteunde (socialistische) Nigeria bezig is met een vorm van volkerenmoord. Al gauw is Kouchner ervan overtuigd dat het onvoldoende is enkel te genezen, te voeden en hulp te bieden. De artsen worden er door het Internationale Rode Kruis officieel aan gehouden te zwijgen over wat ze waarnemen, en strikt neutraal te blijven. De Franse artsen voelen echter de behoefte te getuigen, via de pers, om de internationale gemeenschap op de hoogte te brengen. Die opstelling leidt uiteindelijk tot de oprichting van Médecins sans Frontières (Artsen zonder Grenzen) in 1971. Dat is het begin van een heel nieuw idee van humanitaire hulp, dat zal uitmonden in een reeks van vaak spectaculaire acties, maar ook tot het voorstel tot aanpassing van de Eed van Hippocrates eind jaren ’80. Daaraan wordt een passage toegevoegd waarin de arts zich verbindt, voor zover zijn middelen het hem toelaten, hulp te bieden, overal in de wereld, aan hen die lichamelijk of geestelijk lijden. Ook belooft hij niet te tolereren dat de medische wetenschap onderdrukking of marteling verbergt, of toelaat dat de menselijke waardigheid wordt aangetast. De zin met de meest verstrekkende politieke betekenis is de laatste waar de arts zich engageert te getuigen.

Hongersnood
Daarmee overschrijdt hij een grens, zoals Kouchner en zijn vrienden ook geografisch bereid zijn grenzen te overschrijden, ook als dat niet wordt gewenst door de een of andere staat of macht. De mensen van het Rode Kruis en ook latere tegenstanders binnen Artsen zonder Grenzen zelf menen dat Kouchner met zijn opstelling de humanitaire hulp eerder in gevaar brengt. Strikte neutraliteit is de enige manier om overal binnen te komen, zeggen de mensen van het Rode Kruis, terwijl de tegenstanders in Parijs gaandeweg genoeg krijgen van de fanfare die al zijn acties begeleidt.

Hongersnood
Ook ontstaat meer en meer onenigheid over de vorm van organisatie die het succesvolle Artsen zonder Grenzen nodig heeft. Kouchner is van de school van licht en speels; hij wil snelle actie daar waar het ’t meest urgent is. Anderen willen een veel degelijker organisatiestructuur. Dit verschil in opvatting zal ertoe leiden dat Kouchner en zijn vrienden zich zullen afscheiden van Médicins sans Frontières (1979) om een jaar later Médecins du Monde op te richten. Dit weerhoudt hem er niet van om de Nobelprijs voor de Vrede, die in 1999 aan Médecins sans Frontières wordt toegekend, altijd als de zijne te beschouwen.

Hongersnood
De french doctors geven de humanitaire hulp in een aantal jaren tijd een heel ander aanzien. Als musketiers in het wit razen ze voor het oog van de internationale camera’s van het ene oorlogsgebied naar het andere rampgebied. Het is de gouden tijd van Kouchner. Zelf spreekt hij ironisch over de humanitaire hulp als het beste reisbureau. Zulke ironie kan niet zonder repliek. Critici in de pers beschimpen hem als monsieur génocide et tourisme (meneer volkerenmoord en toerisme). Zijn veelvuldige, uiterst wervende optredens in Parijse televisiestudio’s geven hem de naam suceur de micros (afzuiger van microfoons).

Sterrendom

Sterrendom
Inderdaad weet Kouchner in de jaren tachtig zo ongeveer tout Paris te verbinden aan zijn acties, die steeds geraffineerder en spectaculairder worden. Ze krijgen ook filmische proporties. Artiesten en auteurs, filmsterren en filosofen, politici van allerlei slag weet hij in te zetten voor een reddingsboot voor de boat people (ontvlucht aan het regime van de Vietcong) in de Chinese Zee.

Sterrendom
Het sterrendom en het idee van broederschap gaan bij Kouchner evenzeer hand in hand als raffinement en authenticiteit, mediageilheid en bevlogenheid. Het is een modern avontuur dat hem brengt in Afghanistan en Koerdistan, in Somalië en Polen.

Sterrendom
In 2004 publiceerde Kouchner het boek Les guerriers de la paix, over zijn missie in Kosovo, waar hij in de jaren 1999-2001 als Hoge Vertegenwoordiger van de VN de opdracht had resolutie 1244 uit te voeren (een begin van stabiliteit en democratie te brengen). Dat boek bevat tegen het einde iets wat je als de geloofsbelijdenis van het recht op humanitair ingrijpen kunt beschouwen. Daar staat: ‘Ik breng hommage aan hen die hebben geloofd dat geen enkel drama buiten de reikwijdte van hun verontwaardiging, buiten de reikwijdte van hun wil bestaat. Hun actie was geen alibi, maar een daad van moed, een andere manier van politiek bedrijven.’

Sterrendom
Deze bijna profetische zinnen vormen een opdracht, een programma voor Europa, voor de wereld, en zeker ook voor de man die een paar jaar later als minister van Buitenlandse Zaken zal optreden in de regering-Sarkozy. Ze vormen een kritiek op aspecten van de traditionele (door opportunisme gedreven) diplomatie en de wankelmoedigheid van Europa. De zinnen zijn ook de samenvatting van een strijd die Kouchner en zijn bondgenoten jarenlang hebben gevoerd om het recht op humanitair ingrijpen, ook als staten dat niet toestaan, te verankeren in het internationale recht.

Sterrendom
Nu werkt hij onder een president die zich zo mogelijk nog sneller dan hij door de wereld beweegt. Voor een belangrijk deel kunnen de man van rechts en de man van links elkaar uitstekend vinden als het gaat om internationale politiek. Beide mannen zijn ver voorbij de traditionele Franse oppositie tegen Amerika: opnieuw een bondgenoot. Beiden geloven in een sterk Europa. Als het om de hegemonie in de wereld gaat, kan men niet langer menen dat Frankrijk die zou kunnen bezitten.

Sterrendom
Een goede band tussen de VS en Europa zien beiden als een belangrijke factor van stabiliteit en democratie in de wereld. Beiden zijn niet zonder meer pacifist en geloven dat de internationale gemeenschap militair moet kunnen ingrijpen. Beiden hebben, anders dan de meeste van hun voorgangers, geen angst voor de globalisering. Door internationaal weer een rol te spelen en van betekenis te zijn, zonder het nationale belang altijd te laten prevaleren, zien zij de Franse zaak het beste gediend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden