Het Kruidvat-geheim

Na Beethoven, Mozart en Bach lokt Vivaldi weldra tussen luiers en haarlak. Nederland gaat plat voor de gouden greep van een drogist....

Vanavond is de Elburgse hemel lankmoedig. Geen wolkbreuk die het kerkdak kastijdt. Geen bromfietsers die cafébezoek bekronen met een potje scheuren. Geen domineesgalm ook, of een gewelf vol gehoest uit zwarte pakken. Geen cirkelzaag, geen onweer, geen kuchje dat de klaterende a-ha-ha-ha-h -Vivaldi-aria verstoort. Late zon piekt door de gothische ramen als sopraan Marjon Strijk zich een steeds diepere blos op de appelwangen zingt.

Het is bijna volbracht. In de consistoriekamer van de Grote- of Sint Nicolaaskerk is rook van uren de smog-grens genaderd. 'Vivaldi is ons afkickproject!' Tevreden zal dirigent-regisseur Pieter Jan Leusink de handen op zijn buik vouwen, als in dankgebed. Op een bruinrood pluche tafelkleed uit grootmoeders tijd troont een dat-recorder naast een zwartwit-monitortje waarop soliste en basso continuo te volgen zijn. 'Nog een paar recitatiefjes', mompelt Leusink onder zijn koptelefoon, 'dan mogen de heren begeleiders tracteren. Ik ben wel aan een borrel toe.'

Maar dat is de goden verzoeken. 'Hoor je dat?', zegt technicus Louis van Emmerik. Een halfgerold shagje valt op zijn paneel. 'Het zal toch niet wáár zijn?' Het is waar, het is wel degelijk waar. Zo nat de handdoek in het wc-portaal is, zo droog zijn de knallen van een voetbal tegen de kerkmuur. Met regelmaat. Dwars door de gevoelige cantate Che giova il sospirar, povere core: 'Wat voor zin heeft het te zuchten, arm hart.'

Dat moet dus over, band loopt, take 26, of is het inmiddels take 45? Leusink kauwt op zijn wilde havana. 'Die Cis is niet helemaal duidelijk geplaatst, Marjon. Nog een keer.' Ben je daar gek, hij zal die jongens heus niet vragen of ze met voetballen willen stoppen. 'Dan gaan ze juist nog harder knallen.' Zoals laatst, toen Leusinks partner en koormanager Christine op een grote bek onthaald werd. Een getrouwde vent maakte schunnige opmerkingen en informeerde of mevrouwtje soms een beurt wilde hebben. 'De volgende dag kwam ze die man met z'n vrouw achter de kinderwagen tegen en ze zei: "Léuk dat je me zo aansprak gisteren''. En blozen dat die kerel deed!'

Politie bellen, nu maar? Ach, nog een halve take en Louis heeft genoeg materiaal om de voetballers er tussenuit te knippen, zo gaat dat tegenwoordig. Voor opnames van een groot orkest maakt dat balletje trappen niks uit, weet Leusink. Maar een fragiel werkje kan er totaal door verziekt worden. Wat schreeuwen die jongens daar nou? Gaat daar een alarm af? Vooruit, dit zijn de laatste loodjes.

'Ze laten binnenkort schapen op de wallen grazen, misschien moeten we dan een bak met melk neerzetten om dat gemekker te smoren', grinnikt Leusink. 'We hebben eens last gehad van een veegauto die twee kilometer verderop bezig was, de wind stond pal onze kant uit. Ik zeg tegen die man: hier heb je honderd piek als je nu ergens anders gaat vegen.'

Gelukkig, de 'tranen van medelijden voor hem die sterven gaat' (Vivaldi) worden niet meedogenloos weggepingeld door de voetballers buiten. Zonder veel kleurscheuren, zonder veel repetities ook, dragen klavecimbel en cello Marjon Strijk tot de eindroffel: vakantie! Naar de kroeg! Antonio Vivaldi is geschoren, gewassen, gewatergolfd en gefohnd. Dit najaar bij het Kruidvat. Een box van 40 cd's voor een spotprijs.

Als hals met afgehouwen hoofd staat de toren van Hanzestadje Elburg spitsloos in het land waar de Here gevreesd wordt met grote vreze. In 1693 brandde het torendak af, maar de akoestiek in het bedehuis bleef onverminderd gaaf. Kan zich volgens kenners meten met die van Johann Sebastian Bachs eigen Thomaskirche te Leipzig; dus geknipt om 160 Bach-kantates op cd te zetten, en daar nog mee in het Guiness Book of Records te scoren ook.

Bijna vijftien maanden lang zaten ze als in een soort Mega-Big Brother op elkaars lip, om 3800 minuten kerkmuziek op te nemen voor Drogisterijketen Het Kruidvat. Exlusief de Dag des Heeren waren dat 390 opnamedagen, ofwel één cd per week. Dat moet vooral voor de jongsten van het Holland Boys Choir, het vroegere Elburgs Stads Knapenkoor, een kwelling geweest zijn die om zielzorg schreeuwt; of op z'n minst om kilo's Marsen, Nutsen en Cornetto's. Liepen ze niet op hun wenkbrauwen, de jongenssopranen? Mis! Heftig schudt de dirigent het hoofd.

'In het begin was het zwaar, maar op zeker moment ging het Bach-idioom in hun oren zitten. Na een half jaar gaf je ze een koraal en die zat er na één keer studeren pats-boem, gelijk in. Het ging steeds sneller, het was metéén mooi. En ik heb ze heus niet geslagen hoor, zoals Willem de Fesch in Antwerpen dat vroeger deed.'

Kritiek over 'inferieur haastwerk' wimpelt Leusink geïrriteerd af. 'Wanneer ik denk iets te kunnen realiseren en mensen smalend opmerken dat aan onze producten een deodorant-luchtje zit, dan wil ik ze wel even een poepie laten ruiken', zei hij al in Holland Boys News nummer 2. 'Ik prefereer een gedreven uitvoering met een enkel onvolkomenheidje boven een klinische uitvoering waar geen technisch weeffoutje in te bespeuren valt.'

Eén keertje gingen opnamen alsmaar mis: solist en koorleden bekvechtten over de vraag bij wie de schuld lag. 'Doorgaan', besliste Leusink. 'Straks gaan we buiten de kerk wel matten om te zien wie er gelijk heeft.' Het werkte, de opname liep gesmeerd. Uit vier bassen, vier tenoren, vier countertenoren en twaalf sopranen liet hij acht stemmen rouleren: anders zou het kruis niet te dragen zijn.

Zijn omgeving vond hem steeds meer op Bach gaan lijken, de 42-jarige Pieter Jan Leusink, die in kindertal overigens behoorlijk achterloopt op Johann Sebastian. Ook Leusink groeide op in een godvruchtig gezin. Zijn muzikale vader was visser, later steenhouwer. Gekerkt werd er bij de Gereformeerde Bonders, de orthodoxe vleugel binnen de Nederlands Hervormde Kerk, en later in christelijk-gereformeerd verband. Pieter Jan bespeelde er jarenlang het kerkorgel. De zoon van de slager had hem geleerd hoe dat moest, en maakte hem conservatoriumrijp.

Leusink zong ook. Op zondag nog wel, in het Amster damse Concertgebouw. Elburg had nog meer te roddelen toen hij kerk en vrouw vaarwel zei. Zijn tweede vrouw Christine ('Ze komt uit de grote stad') kan slecht aan achterklap wennen. 'Zeker als de schijnwerpers op je gericht staan vinden ze dat je kop te veel boven het gras uitsteekt. De meeste Elburgers hebben er trouwens geen weet van wat we allemaal uitspoken. De kerk zit vol bij onze concerten. Maar van de 1200 toeschouwers komen er hooguit vijftig uit Elburg.'

Uit de strottenhoofden van Leusinks pupillen blijven onverminderd lofprijzingen komen als 'Hij die ons verlossing bracht, Hallelujah', want de dirigent weet: 'Als je door zo'n prachtig gebouw loopt waar het stil is en sereen dan denk je: er zal toch wel iets hogers zijn.' En het hogere laat zich toevallig uitstekend combineren met marktgericht denken. Niet alleen via eo of ncrv.

Onder het eigen label Amsterdam Classics kwam het religieuze en semi-klassieke repertoire eerst in de schappen van de Aldi-super. Een kerst-cd verwierf goud, de koningin kwam luisteren, Sir David Wilcocks kwam uit Cambridge zijn zegen geven, en de Ave Verums, De Panissen Angelicussen vlogen als kerststollen over de toonbank.

'Jongetjes van vier, vijf die geen noot kunnen lezen inwijden in het mysterie van de klassieke muziek' zodat ze al binnen een jaar kunnen meedoen met de integrale Matthäus Passion en andere oratoria: Leusink is apetrots op zijn eigen kweek die hij E-tjes en F-jes noemt. Als de baard in de keel komt houdt hij er menige tenor, bas of counter-tenor aan over. Het resultaat verkocht meteen leuk. 'Aha, dat is een doordouwer, dachten ze bij het Kruidvat. Ja, als ik ergens voor ga dan ga ik er ook vollledig voor.' Bachs adagium 'Iedereen die net zo hard werkt als ik, kan net zo goed worden' hing bij wijze van spreken boven Leusinks bed. En zie: eerder dan verwacht kon hij het de componist nazingen: Ich habe genug. 'Vrienden zeiden: jij bent een barokjogger, terwijl ik er niet eens van afgevallen ben. Om het grote geld hoef je het niet te doen. We zijn een amateurkoor, we zingen uit liefhebberij. We hopen wel op een donatie van de platenmaatschappij voor een nieuw repetitiegebouw.'

Nee, de koorleden krijgen geen cent, hoe goed de Kruidvat-cd's ook lopen. 'Daar tegenover staat dat onze leden geen contributie betalen. Als we tripjes naar het buitenland maken, kost ze dat niks. We zijn nu op zoek naar nieuwe sponsors, want je kunt niet met shirtreclame lopen. Koorkleding alleen al kost een dikke 40 duizend gulden. En vergeet niet wat beroepszangers en musici allemaal kosten.

'Maar je kunt niet altI¿jd bezig zijn met hoogdravende cantates', zegt Leusink haastig. 'Kijk, in Nederland zijn we dol op grasveldjes. Daar slaan ze paaltjes met prikkeldraad omheen en daar moet je dan binnen blijven. En dat vertik ik.' Dat blijkt de volgende ochtend, de kerk zit dan barstensvol. Men is merendeels vrouw, en grijs en soms per rolstoel aangeduwd. Veel zangertjes zijn nog met vakantie, 'maar de bassen en tenoren hebben vrij genomen' (Leusink), 'ja, klap maar even. Maar met klappen ben je d'r niet. Straks mag je ook wat in de pot doen.'

Leusink weet wat het publiek wil. Dat wil Kom Here Jezus, kom, dat wil de platmaker Land of Hope and Glory, dat wil vertederd raken door piepkleine blonde Elburg ertjes in matrozenpakjes die snijdend hard op Altijd Is Kortjakje Ziek tracteren. Dat wil op deze semi-religieuze instuif natuurlijk het Wilhelmus uit het middenrif laten zwellen! Aldus gemasseerd schuifelt het auditorium ontroerd naar de uitgang waar in de beurs wordt getast voor een uitgebreid cd-scala, van reli-toppers als Prijs mijn ziel de Hemelkoning, de requiems van Mozart en Faurè, het kerstalbum mét Jan Vayne tot Vivaldi's Stabat Mater en Händels Messiah. Bij aankoop van een cd de Matthäus Passion gratis!

Vreemd genoeg ontbreekt op de glazen toegangsdeur van Joan Records in Leeuwarden elke aanduiding. Laat staan een billboard met de juichkreet 'Kruidvat verkocht 6,7 miljoen Bach-cd's dank zij Joan Records'. Niets van dat alles. Die bescheidenheid is niet vanzelfsprekend. Joan Records, gevestigd in een voormalige dansschool, blijkt als een Phoenix herrezen uit de as van zeven failliet verklaarde bv's die veelal de naam Columns voerden. En Columns is het verhaal van woedende schuldeisers. Van een schuld die in de tientallen miljoenen liep. Van creatief zakendoen, zeg maar. Een schril dissonantje in een muzikale successtory die zijn weerga niet kent. Laten we ons hier tot Bach beperken: 'Seid Stille, plaudert nicht!'

'Het Kruidvat vindt het niet leuk om op zo'n manier over de tong te gaan', zegt medefirmant Pieter van Winkel (39) van Joan Records, die de drogisterijketen met het Brilliant Classics-label bedient. Van Winkel is het artistieke brein achter de verkooporgie die Bach Edition heet. Het is flauw om hem als Pontius Pilatus af te schilderen die zijn handen in onschuld wast. Zelf formuleert hij het liever zo: 'Ik heb er helemaal niets mee te maken gehad. Ik zat nog geen jaar bij Columns toen de hele boel failliet ging. Het heeft geen zin dat nog eens allemaal uit de doeken te doen.'

Toen een der gedupeerden onlangs per ingezonden brief in een krant Pieter van Winkel als wanbetalende boosdoener, kortom als oplichter afschilderde, dacht Van Winkel daarom nog: 'Hier klopt niks van. Ik heb overwogen er werk van te maken. Ach, hoe minder commotie hierover hoe beter.'

Op het Utrechts conservatorium haalde de van huis uit orthodox-hervormde musicoloog Van Winkel het hoogste cijfer achter de vleugel. Maar wie kan er in Nederland rondkomen als concertpianist? Het 'halfwereldje van een koffieconcertje hier en een recitaltje daar' lachte hem niet toe. 'En ensembles donderen altijd in elkaar als de een zwanger wordt en de ander een vaste baan kan krijgen.' Fulltime lesgeven leek hem ook een ramp. Bij de importeur van klassieke kwaliteitslabels als Hyperion, Chandos en Bis bloeide hij op. De cd was net gelanceerd, marketing bleek 'heel spannend'. Van Winkel ontwikkelde het huislabel voor Vroom & Dreesmann die als eerste cd's voor een tientje per stuk op de markt bracht.

'Ik heb me nooit geschaamd voor die goedkope cd's. Bij Arcade heb ik de het label Naxos geïntroduceerd. Prachtig label, maar de klassieke vakhandel haalde daar de neus voor op. Die riep: 'Geen kwaliteit, rotzooi!'' En nu zie je Naxos in elke goede cd-winkel liggen.' Toen de markt verzadigd raakte, dacht Van Winkel: ik zit op een doodlopend pad. 'Als een prachtige cd in een land van 16 miljoen zielen amper vijftig keer over de toonbank gaat, moet je dan paginagrote advertenties in de kranten zetten, Ster-spots maken? Dat is schieten met een schot hagel.'

Bij Columns trad hij in dienst voor de productie van tv-programma's. Het werd een mislukking. Toch bleek Columns-eigenaar Arjen Terpstra met Van Winkel een gouden greep te hebben gedaan. 'Terpstra deed al zaken met Het Kruidvat. Corry Konings, Lee Towers, Gerard Joling, dat werk. Ik heb toen een paar succesvolle klassieke dingen gedaan. Een Top-100 klassiek met het Slavenkoor, Fur Elise, noem maar op. Daar zijn waanzinnig veel van verkocht. Ook het geestelijk repertoire verkoopt in dit land als een gek.'

Het idee om Vader Bach (bijna) Compleet te te brengen ontwikkelde Pieter van Winkel tijdens een van zijn dagelijkse wandelingen rond zijn Friese dorp Mantgem. 'Ik heb ze stuk allemaal benaderd, de kleine labels die inmiddels toch vaak al tussen de 500 en duizend titels hebben opgebouwd, soms het dubbele. Ze kennen me, dat geeft vertrouwen. Zo konden we de rechten kopen.'

Dat licenseren is niet gebruikelijk, erkent Van Winkel. 'Maar ze doen het voor het geld. De productiekosten van een cd zijn vrij hoog, een pianopname komt op 30 duizend gulden, een orkestsessie zit al gauw op anderhalve ton. Die kosten krijg je er met 2000 cd's bij lang na niet uit. En dat is de crux van het hele verhaal. De klassieke vakhandel moet investeren in assortiment, geschoold personeel. Een keten niet. Die neemt met minder winstmarge genoegen.'

'Kijk de Brandenburgse Concerten door pakweg Ton Koopman krijg ik niet. Aan mij de schone taak om toch kwaliteit te krijgen. Bijvoorbeeld The Concert of London, waar nog nooit iemand van gehoord heeft. Zijn die opnamen daarom slechter? Nee, van Pieter Jan Leusink had ook nog nooit een mens gehoord. Ik zeg niet dat zijn cantates beter of slechter zijn. Ze hebben hun plaats gekregen. Rotzooi verkopen we niet, het publiek is niet gek. De platenwereld is gewoon stikjaloers. Zo'n Robert van Baar van Bis heeft gedacht: we zullen ze wel eens krijgen, wij gaan ook stunten, we gooien Ronald Brautigam al z'n Mozart-sonates in de handel: zes cd's voor f 49,95. Je zal voor dat zelfde setje tot voor kort een paar honderd piek hebben neergeteld, mooie boel.'

Vrijgezel Van Winkel ('ik ben een Einzelgänger') zat met zijn Chopin-project in de maag omdat pianist Ivo Jansen op het laatste moment afzegde. 'Ik kon geen andere pianist vinden en dacht: dat plaatje moet vol, ik doe het zelf maar. Ik ben achter mijn Steinway gekropen en als een idioot ballades en impromptu's gaan studeren. Bij de h.h. recensenten kwam ik eruit als een middelmaatje, haha. Ik heb ook eens, pro deo, een dubbel-cd-tje met populaire stukjes voor Het Kruidvat opgenomen waar ik me voor geneerde. Dus verzon ik toen maar het pseudoniem Misha Goldstein, want ik dacht: het joodse volksdeel staat bekend om zijn buitengewoon getalenteerde musici, nietwaar.'

Het woord Kruidvat kwam vroeger z'n strot niet uit, 'maar tegenwoordig schaamt niemand zich ervoor.' Neem pianist-dirigent Philippe Entremont die de cellosonates met Herrejan Stegenga deed: 'Het geluid is spectaculair', schreef Entremont. De box Schubertliederen met renommées als Dietrich Fisher Diskau en Gundula Janowitz was binnen een dag weg, twaalf Brahms-cd's met het Tokio String Quartet ('Ach man, dat zijn fantastische dingen') zitten er aan te komen, de Mahler-symfonieën volgen. 'We moeten vier items per maand hebben.'

Soms zit er een rotte appel tussen, klavecinist Michael Payne als pain in the ass, dat klopt.' Maar louche, zoals dirigent Hans Vonk de rechten-kwestie noemde? 'Alle rechten zijn geregeld, maar je hoeft maar één vervelende quote in de krant te hebben of iedereen denkt: zie je wel, het zijn piratenopnames.' Als dat zo was, zou Amerika out of the question zijn. En daar wil Joan Records, genoemd naar de levensgezellin van directeur Terpstra, het toevallig helemaal gaan maken.

'Ik vind het merkwaardig dat wij ons moeten verdedigen voor de lage prijs van f 2,80 per cd', roept Van Winkel uit. 'Alsof dat schandalig is. Waarom moeten anderen zo duur zijn? Voor veel mensen is 45 gulden per cd te veel. De gewone man komt vanuit onwetendheid niet in de vakhandel vanwege de entourage.'

Nooit zal commercieel directeur Paul Broersen van de Kruidvat-Holding 'het inwendig hoongelach' vergeten van dames en heren in die juni '99 op een persconferentie van hem te horen kregen: drogisterijketen Het Kruidvat verwacht drie miljoen Bach-cd's te verkopen. Fijntjes: 'Een jaar later zie je dat dat we met zestien boxen een oplage van ruim zesenhalf miljoen hebben gehaald. En we hebben nog zeven boxen te gaan. Als dat zo doorgaat, komen we richting tien miljoen. En dan hebben we het alléén over Bach.'

Er is bij de 25-jarige Kruidvat-keten (500 vestigingen in Nederland) sprake van nauwelijks ingehouden trots: vakblad Luister beoordeelde de niet-kerkelijke Bach-cantates met het klinkende cijfer tien! En met al zijn klassiekers heeft Het Kruidvat nu bijna 60 procent van de totale Nederlandse cd-verkopen in handen. Hoeveel keer platina is dat? Pieter van Winkel: 'Poeh! Dan moeten we zeker 160 platina platen gaan uitreiken, haha. Maar dan gaan we failliet.'

Broersen: 'De arme Bach moet zich in zijn graf eh...'

Pieter van Winkel: 'Soli Deo Gloria.'

'En Beethoven dan, goed voor bijna een miljoen cd's'

Broersen: 'Het is duidelijk dat dit naar meer riekt. Er zijn legio mogelijkheden.'

Van Winkel: 'Ik heb al een heel lijstje.'

Broersen: 'Om ook jong talent een kans te geven zich te ontwikkelen als artiest.'

Van Winkel: 'Probeer jij als jong klassiek geschoold musicus maar eens een platencontract te krijgen. Dat lukt je nooit. Door ons krijg je bekendheid, voor een heel normaal honorarium. Het mes snijdt aan twee kanten.''

En straks Kruidvat-toppers op tv en radio misschien?

Van Winkel: 'Dat is ook toevallig! Daar heb ik net met Paul over gehad. Dat is volgens mij een gouden idee!.'

Broersen: 'En we kijken naar nevenproducten. Neem het borstbeeld van componisten, het Bach-boek van Maarten 't Hart. Bach-improvisaties van Chris Hinze, Thijs van Leer.'

Broersen, voorheen werkzaam bij Heineken en Sara Lee (Douwe Egberts) speelt piano, klassiek en jazz. 'Ik ben nog koorknaap geweest, haha.'

Van Winkel: 'O ja, ik wil ook nog wat met al die Palestrina-missen doen.'

Hoe dan ook, in Duitsland doet de aan Het Kruidvat gelieerde Rossmann-groep leuk mee, ook WalloniI omhelst 'Krwiedvat'-muziek en er zijn joint ventures in Oost-Europa. 'Het is niet de bedoeling om ons negatief uit te laten over de vakhandel', zegt Broersen, al wil hij wel vermelden dat pop-cd's uit de Universal-stal 'bij ons een tientje goedkoper zijn'. Via Joan Records laat Het Kruidvat zijn Brilliant Classics in Duitsland en Nederland persen. Zelfs bij concurrent Polygram, als het zo uitkomt. 'Een cd-tje is een cd-tje.'

Tegen Sinterklaas komen de Bach-koralen nog als hapklare brok, en dan is het definitief Schlubeta met Vader Bach. Ofwel: 'Steigt frohlich himmelan, Un danket Gott vor dies was er getan!' Maar na Bach is de koek nog lang niet op, het Kruidvat-effect als aardverschuiving.

In motel Bunnik nipt Kruidvat-topman Broersen bedachtzaam van zijn bronwater en zegt dan met ingehouden overwinnaarsglimlach: 'We hebben wél wat op ons geweten. Zie je het voor je: al die verzamelaars die op zoek gaan naar ruimte voor hun aanwinst? Mooi hè, hele kasten moeten er in dit land worden bijgemaakt!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden