Het Kremlin als pars pro toto

Catherine Merridale vertelt de Russische geschiedenis zowel lichtvoetig als grondig. Toch wekt haar boek wrevel, door de eurocentrische positie van waaruit het is geschreven.

Catherine Merridale: Het Kremlin - Een politieke en culturele geschiedenis

***


Vertaald uit het Engels door Henk Moerdijk en Pieter de Smit.


Nieuw Amsterdam; 496 pagina's; euro 39,95.


Het kan een succesvol model zijn om historische processen inzichtelijk te maken: de geschiedenis van één plek, of één specifiek historisch moment, als metafoor voor een veel grotere en complexere geschiedvertelling. Een geschiedenis van de slag om Stalingrad als metafoor voor de strijd aan het oostfront, een geschiedenis van Brunelleschi's koepel, als metafoor voor de Florentijnse renaissance, een geschiedenis van de grachtengordel als metafoor voor de Hollandse 17de eeuw. Door de ontwikkeling van zo'n plek of moment tot in de kleinste details te presenteren, kun je de werking van sociale, politieke, culturele en technische ontwikkelingen van nabij bekijken, wat een veel pregnantere historische leeservaring geeft. Een behendige historicus kan vervolgens met een paar dwingende generalisaties zo'n microgeschiedenis op een hoger plan tillen, en biedt haar dan aan als zijn visie op een heel tijdvak.


Op het eerste gezicht leent een geschiedenis van het Moskouse Kremlin zich uitstekend voor zo'n aanpak, als pars pro toto voor een geschiedenis van de gehele Russische macht. In de mond van het volk en de journaallezer (die zijn één zoals u weet) staat het Kremlin immers al symbool voor de Russische politiek door de eeuwen heen. Er zijn grote voordelen: het Moskouse Kremlin is een staatkundig, maar ook een religieus centrum; het is een verdedigingswerk, maar ook een culturele icoon met grote kunstzinnige pretenties. Een dergelijke plek verenigt reeds alle belangrijke onderdelen van het maatschappelijk bestel in zich. Je hoeft als schrijver geen tovenaar te zijn om van zo'n plek een historisch symbool te maken.


Maar het Kremlin heeft een groot probleem. Meer dan tweehonderd jaar lang, toen de Europese boomtown Sint-Petersburg als de Russische hoofdstad gold, was het Kremlin niet het centrum van de Russische macht, en werd het Moskouse fort gedegradeerd tot een protocollaire folie. Niet zo hol als het Amsterdamse Koninklijk Paleis, maar bij lange na niet zo zinderend van politieke, religieuze en culturele betekenis als het ooit geweest was. En die tweehonderd jaar gelden nu juist als het hoogtepunt van Ruslands rol in de wereld, de opkomst van Rusland als intellectuele, culturele, militaire and politieke grootmacht.


De hoofdstukken in Merridales boek over de 18de en 19de eeuw doen dus gemankeerd aan. Ze probeert haar metafoor wel door te zetten, maar er zijn simpelweg te weinig verbindingen tussen het symbolisch onthoofde Kremlin en, laten we zeggen, de mozartiaanse briljantie van Poesjkin, het humanisme van Toergenjev en de wetenschappelijke revolutie van Mendelejev. Al krijg je gedurende het lezen de toenemende indruk dat ze het wel prima vindt dat er niet te veel aandacht is voor het indrukwekkende, progressieve en menselijke in de Russische geschiedenis. Daarover zo meer.


Er is meer dan voldoende goeds op te merken over dit boek. Merridale is een gelauwerde historicus, die soepel schrijft en gewiekst laveert tussen de anekdote en de historische generalisatie. Ze heeft een geweldige hoeveelheid kennis verzamelt over het onderwerp en etaleert die probleemloos, in Angelsaksische traditie, lichtvoetig en grondig tegelijk.


Haar boek is minder hoogdravend en meeslepend en veel nauwkeuriger dan het uit zijn voegen barstende Natasja's Dans van Orlando Figes, waarin onder aanzwellende strijkers de ene na de andere zeer fantasierijke interpretatie van de Russische geschiedenis aan elkaar wordt geregen. Toch wekt het boek op den duur ongelooflijke wrevel, vanwege de permanente eurocentrische positie van waaruit het geschreven is.


Ik ben geen purist en een auteur hoeft niet net te doen alsof hij zijn hele identiteit en waardepatroon aflegt om zich in een verkrampte objectiviteit te hullen. Maar de voortdurende, dwingende ondertoon van culturele superioriteit die dit boek kenmerkt, wordt op den duur ondraaglijk. Altijd beschrijft Merridale de vooruitgang en de innovatieve kracht van de Moskovische vorsten exclusief in vergelijking met die van de Europese leiders, en benadrukt daarmee de achterlijkheid van de Russen. Altijd weer de nadruk op het obscurantisme en de wreedheid, zelden op de originaliteit en daadkracht van de Moskouse elites.


Zeker, wie graag schrijft over het monsterlijke en reactionaire in de geschiedenis, vindt voldoende van zijn gading in Rusland - waar zullen we beginnen? - maar misschien is het interessanter te analyseren waarom historische verschijnselen zo zijn dan ze eindeloos te etaleren, en met een korte referentie naar de westerse grootsheid af te serveren. Af en toe een simpele verandering van perspectief had wonderen kunnen doen.


Als je het Moskou van de 16de eeuw vergelijkt met renaissancistisch Engeland, dan blijft er weinig van over. Maar als je die historische Russen vergelijkt met de steppevolkeren waarmee ze concurreerden en die ze gedeeltelijk in zich opnamen, dan blijkt ineens hoe geavanceerd ze waren en hoe tomeloos ambitieus. Je kunt je vrolijk maken over het conservatisme van de 19de eeuwse tsaren, maar vergelijk het late Russische keizerrijk eens met China of India in die tijd en het beeld verandert radicaal.


En oh ja, uitgever, dit boek is wel heel slordig verzorgd. Onderbetaalde vertalers en opgejaagde redacteuren vergroten ongetwijfeld de marge. Maar zelfs als je erop speculeert dat de gewone lezer de vertaal- en redactiefouten niet ziet, dan zal op den duur de zin van jullie lezers in jullie boeken afnemen. Slechte taal vermoeit, en inspireert niet en na lezing van dit boek zal hij of zij geen trek hebben in een volgend boek en zich achter de tv nestelen. Ook deze goede, maar niet geweldige uitgave, verdient beter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden