Het koninkrijk Cruijff

Vandaag overleed Johan Cruijff. In 2004 maakte Willem Vissers een groot artikel over het koninkrijk Cruijff. Hier kunt u het teruglezen.

Beeld anp

Hij wijst trainers aan, heeft media in zijn zak en bestiert een universiteit. Zijn naam siert een schaal en hij laat tot in Afrika trapveldjes aanleggen...

Nee, de zwarte jongeren in de straatarme township van Elandsdoorn in Zuid-Afrika hadden nog nooit gehoord van de blanke, inmiddels 57-jarige voormalige voetballer Johan Cruijff. Andere generatie, andere wereld. Sorry.

Maar nu zien ze de auto met de naam van de Cruyff Foundation over de lemen weggetjes rijden en steken de bezwete werkers met hun Cruyff-petjes en T-shirts de handen uit de mouwen om het eerste buitenlandse Cruyff Court te kunnen openen. Het trapveldje zal een sieraad zijn in dit gebied dat soms door God verlaten lijkt, geteisterd als het is door bittere armoede en HIV.

'Ze kunnen zijn naam nog steeds niet uitspreken, maar ze hebben het allemaal over hem', zegt conatrice Merel Disselkoen. 'De witten hebben de mooiste complexen, maar in de townships hadden we niets.'

Townships

Johan Cruijff (officieel met ij, het fenomeen zelf prefereert sinds de expansie van zijn imperium de y) wordt, ondanks de eerste kennismaking van de townshipbewoners met zijn illustere naam, vaak de beroemdste Nederlander genoemd.

Vandaag begint weer zo'n weekeinde van Cruijff-voor en Cruijffna. De aftrap is in het Olympisch Stadion, bij de herdenking van vijftig jaar betaald voetbal. Eregasten: Faas Wilkes en Johan Cruijff.

Morgen is een paar kilometer verderop de strijd om de schaal waaraan hij voor de negende keer zijn naam verbindt, sinds de toenmalige voorzitter van het KNVBsectiebestuur Staatsen het de hoogste tijd achtte voor een passend eerbetoon aan 's lands grootste voetballer.

De wedstrijd gaat tussen kampioen Ajax, de club waar Jopie uit Betondorp de eerste schreden zette op weg naar wereldwijde roem, en FC Utrecht, dat in de lente van 1988 bijna was omgedoopt tot FC Cruijff. Plaats van handeling is de Amsterdam Arena, het stadion dat volgens velen na de oplevering in 1996 'Cruijff Stadion' had moeten heten.

Over invloed gesproken. Omdat de Verlosser zelf geen zin had, danwel om gezondheidsredenen geen toestemming kreeg van doktoren en gezin om het ambt van bondscoach te bekleden (zoon Jordi zei eens na de hartoperatie bij vader: 'Als pa weer gaat trainen, kijken we hem nooit meer aan') heeft hij, zoals het een man met de initialen JC betaamt, discipelen uitgezonden om zijn evangelie van het voetbal te verkondigen. Van Basten is dus de logische opvolger van Advocaat.

KNVB-directeur Kesler reconstrueerde deze week de aanstelling: 'Via via hoorden we dat het verstandig zou zijn om met Johan te praten. Het was een urenlang gesprek in het kantoor van zijn Foundation in het centrum van Barcelona. Ik vroeg aan Johan: denk jij dat Van Basten het wil doen? Hij zei: hij doet het zeker.'

Cruijff blij, Kesler blij, media blij, want als columnist van De Telegraaf, analyticus van de NOS en vriend van de hoofdredacteur van Voetbal International weet Cruijff dat de belangrijkste voetbalmedia uit zijn hand eten.

Barcelona dan, de stad met de duizenden socios die hem nog immer aanbidden om zijn prestaties als voetballer trainer. Ruim een jaar geleden zei Cruijff tot de pas gekozen voorzitter Joan Laporta, tevens zijn advocaat en huisvriend, dat hij een goede trainer wist om het kersverse vierjarenplan gestalte te geven: Frank Rijkaard, net gedegradeerd bij Sparta. Rijkaard, ook bestuurslid van de Cruyff Foundation, zei afgelopen voorjaar tegen de Volkskrant over de huidige invloed van Cruijff op het spel: 'Ik heb af en toe gesprekken met Cruijff, waarin Johan hele zinnige dingen naar voren brengt.'

Oranje, Barcelona. En Ajax dan, zijn eerste liefde? Natuurlijk, met Koeman zit een andere apostel hoog te paard. Diens assistent Bruins Slot, die het soms onnavolgbare taalgebruik van de meester tot in finesses beheerst, is van Cruijffs beste vrienden. Een nederlaag leed Cruijff slechts, met de aanstelling van Van Gaal als technisch directeur, eind vorig jaar.

'Johan was voorstander van een andere kandidaat, maar we hebben de nodige misverstanden uit de weg geruimd', kijkt Ajax-voorzitter Jaakke terug.

Bij de KNVB, waarmee Cruijff jaren een haat-liefdeverhouding had, is hij nu 'klankbord'. Een formeel adviseurschap ontbreekt, net als bij Ajax of Barcelona, FIFA of UEFA. Cruijff leeft van informele lijntjes.

Kinderen vieren donderdag feest op straat na de opening van het Orange Cruyff Court in het township Hillbrow in Johannesburg. Beeld anp

Verder dan voetbal

Doch de invloed van de vroegere nummer 14 gaat verder dan voetbal. 'Je gaat het pas zien als je het doorhebt', met als ondertitel 'Over Cruijff en leiderschap', heet een drie maanden geleden uitgegeven boek, het zoveelste over Cruijff, dat niet is weg te slaan uit de toptien.'Het is een enorme hit', aldus woordvoerder Remco Volkers van uitgeverij Balans.

Aantal verkochte exemplaren: 70 duizend. Het boek is geschreven door voormalig minister Pieter Winsemius, tegenwoordig lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Het boek schijnt massaal te worden gekocht door mensen met aspiraties als leider.Cruijff denkt revolutionair, levert simpele doch verrassende oplossingen op bestelling, heeft een taalgebruik dat uniek genoemd mag worden ('Italianen kennen niet van je winnen, maar je ken wel van ze verliezen') en stond aan de basis van het professionele denken in het Nederlandse voetbal.'

Cruijff is, in tegenstelling tot vele anderen, geloofwaardig', oordeelt Winsemius. Zelfs de door media-spoken achtervolgde oudbondscoach Advocaat prees de manier waarop Cruijff hem bekritiseerde in de mallemolen van Euro 2004. Winsemius: 'Je wilt hem geloven. Hij heeft weinig kapsones en zit niet vastgeroest in voorspelbare structuren. Je moet sterven met je idee heeft Johan eens gezegd.'

Waarom zovelen aan de lippen van Cruijff hangen, is volgens Winsemius simpel. En logisch. 'Dat komt door zijn natuurlijke manier van leiderschap. Het gaat allereerst om inspiratie, het aangeven van richting, om visie dus. En hij straalt vertrouwen en geloofwaardigheid uit.'

Cruijffs vriend Michael van Praag, voormalig voorzitter van Ajax: 'Johan heeft verstand van zaken en waait niet met alle winden mee. Dat zag je tijdens het EK. Hij was kritisch, maar niet als een kip zonder kop. Door zijn opstelling groeit zijn populariteit alleen maar.'

Alles grijpt in elkaar bij het imperium van Cruijff. The World of Johan Cruyff, zoals op de website staat, is de overkoepeling van zijn levensvervulling: stichting en universiteit. De derde poot waarop het koninkrijk rust is de afdeling management, voor inkomsten uit portretrecht, spreekbeurten, reclame en journalistiek werk.

De groei van het aantal zogenoemde Cruyff Courts staat model voor de levendigheid van de stichting, die ruim zes jaar bestaat en vooral bedoeld is om kansarme of gehandicapte kinderen aan het sporten te krijgen. Aron Winter liet na zijn afscheid het eerste veldje van 42 bij 28 meter aanleggen in Lelystad, om het straatvoetbal nieuw leven in te blazen.

Het met blauw hekwerk omheinde kunstgrasveldje van Arjen Robben, met oranje doelen en stichtingslogo in het midden, wordt binnenkort geopend in Bedum. Het is een cadeau nadat de jonge international de Johan Cruijff Prijs had gewonnen als talent van het jaar. Sneijder is alweer uitgeroepen tot Robbens opvolger en zijn mat komt in Utrecht te liggen.

Internationals van Oranje schonken voor Euro 2004 veldjes aan Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven. Petrovic besteedde het geld van zijn benefietwedstrijd aan een trapveld in Montenegro.

Beeld anp

'Cruijff en leiderschap'

Merel Disselkoen, vanuit Zuid-Afrika: 'Ons Cruyff Court is van beton. Het is decadent om gras te sproeien terwijl sommige mensen kilometers moeten lopen om water te halen. We gebruiken geen kunstgras. De ondergrond is ook niet belangrijk. Iedereen speelt toch op blote voeten en het veldje is voor iedereen toegankelijk, met of zonder HIV.'

De stichting in Amsterdam heeft vier mensen in vaste dienst en een kantoor geopend in Barcelona. In 2003 was bijna 2,5 miljoen euro beschikbaar voor projecten, waarvan de Sponsor Loterij twee miljoen bijdroeg. Maar de eigen fondsenwerving wordt steeds belangrijker. Marketing manager Menno Renes: 'Cruijffs gedachtegoed is volwassen geworden. Als we vroeger een activiteit hadden, hoorden we soms: waar is Johan? Nu wordt niet meer zo snel naar hem gevraagd.'

Cruijff zelf zegt op de introductie van de site: 'Als je de mogelijkheid hebt om iets voor een ander te doen, moet je dat doen.' Het gironummer is symbolisch: 1414. Het instapbedrag bedraagt 1414 euro voor een bedrijf en 14 euro voor een particulier.
De KNVB is inmiddels helemaal op de hand van Cruijff. Kesler: 'We werken samen met de stichting. Ook de KNVB stelt geld ter beschikking voor veldjes. Maar we denken aan verdere samenwerking, op het gebied van scholing via de Cruyff University.'

De opleidingen onder de naam van Cruijff, al dan niet op hbo-of universitair niveau, zijn te volgen in Amsterdam, Barcelona, Vigo, Lissabon en Mexico-Stad. De bedoeling is dat steden in Zuid-Amerika en Aziansluiten.
Internationaal directeur-opleidingen Todd Beane vertelt dat aanstaand schooljaar ongeveer duizend leerlingen een opleiding volgen via de University, varind van cursussen tot vierjarige opleidingen. 'Uiteindelijk willen we aan acht tot tien universiteiten of hogescholen verbonden zijn, verspreid over de hele wereld.'

Beane: 'Degenen die opleidingen volgen zijn in alle gevallen topsporters of oud-sporters. Johan wil sportmensen laten doorgroeien naar hoge functies, tot in het IOC en de FIFA toe. Hij gelooft dat hun hart altijd blijft kloppen voor de sport.'

Studeren

Voormalig profvoetballer Leonard van Utrecht beaamt de woorden van Beane. Hij was een van de eerste studenten aan de Johan Cruyff University in Amsterdam, de commerci hbo-opleiding voor topsporters. Cruijff was zijn idool en Van Utrecht wist niet precies wat hij wilde doen.

Hij leerde veel, genoot van het contact met andere sporters en hun netwerken en heeft tegenwoordig een eigen distributiebedrijf in sportkleding. Tot zijn verbazing kwam hij zelden een voetballer tegen in de gangen.

Waarom dat zo was? 'Luiheid. Waarmee zijn voetballers druk dan? Twee keer per week trainen ze twee keer per dag en de andere dagen eenmaal. En ze zijn om vijf uur thuis.'

Toen Van Utrecht vorig jaar zijn diploma kreeg uit handen van Cruijff zelf, had hij op de mouw van zijn colbert nummer 14 laten drukken en hield hij een toespraakje waarin hij Cruijff ophemelde als trainer en voetballer en hem prees voor diens inspanningen voor minderbedeelden. 'Ik geloof dat Johan ontroerd was.'

Van Utrecht geniet van de Cruijff-hausse. Natuurlijk, de populariteitscurve zal dalen als Van Basten weinig presteert of Rijkaard weer gaat verliezen, maar volgens Van Utrecht zal dat niet zo snel gebeuren. 'Voorlopig ga ik ervan uit dat we lekker wereldkampioen worden. En Cruijff, die heeft volgens mij wel een mooi leven zo.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden