Het klussenbewustzijn van de SP

Eding staat als een paal boven water: zonder Johannes Guillaume Christianus Andreas Marijnissen zou de Socialistische Partij (negen Kamerzetels, waarvan bezet door het weggelopen Kamerlid Ali Lazrak) nooit zo'n succesverhaal geworden zijn....

De leden, kaderleden en collegavolksvertegenwoordigers bewonderen Marijnissen. In Rudie Kagies boek De Socialisten brengt fractiegenote Agnes Kant die verering als volgt onder woorden: 'Jan loopt natuurlijk terecht ontzettend voor de troepen uit. Hij weet veruit het meest van iedereen, heeft inzicht en is duidelijk in wat hij vindt en wil.'

Het klinkt bijna als persoonsverheerlijking, en dat is minder eigenaardig dan het in de Nederlandse polderdreven lijkt. Want toen Jan Marijnissen de in 1986 overleden oprichter van de SP, Daan Monjals partijvoorzitter opvolgde, kreeg hij de touwtjes in handen van een maoische sekte. Monjad in de jaren zestig samen met Nico Schrevel de communisten de rug toegekeerd om de met China's Grote Roerganger hecht verbonden Kommunistische Eenheidsbeweging Nederland, KEN-ml (marxistisch-leninistisch), in het leven te roepen. De eenheid hield niet lang stand. Daan Monjrgerde zich aan wat hij beschouwde als het ideologisch geleuter van Schrevel en begon zijn eigen toko, de Kommunistische Partij Nederland, KPN-ml.

De groep legde zich toe op het in praktijk brengen van Mao's 'massalijn'; de leden werden aangespoord zich onder het volk te mengen en acties te entameren die 'de massa' zouden aanspreken. Een van de eerste resultaten van deze voor een politieke sekte nogal praktische benadering was een naamsverandering. De activisten kwamen er snel achter dat het begrip 'kommunistisch' de massa's niet in vervoering vermocht te brengen. Dus werd de KPNml de Socialistische Partij.

In alle eerlijkheid moet worden vastgesteld dat de SP anno 2004 nauwelijks nog enige gelijkenis vertoont met het sektarische, ondemocratische partijtje waarvan Marijnissen een kleine twintig jaar geleden de leiding kreeg. De verering van Mao Zedong, het marxisme en het leninisme verdwenen uit het partijprogram. Het partijwapen is niet meer de rode vlag of het rode boekje, maar de tomaat. Het gaat de SP tegenwoordig om 'fatsoenlijke gezondheidszorg', 'eerlijke sociale zekerheid', 'echte sociale woningbouw' en 'solidariteit met de armen en verdrukten elders op de wereld'. En hoewel Jan Marijnissen nog steeds het onbetwiste boegbeeld is, heeft de partij onder hem een normaal, democratisch karakter gekregen, met discussies, verkiezingen voor bestuursfuncties en zelfs een heuse trotskistische linkervleugel. De SP is in feite een radicaal sociaal-democratische actiepartij geworden.

Uit de blik die Kagie ons gunt in de keuken van de SP, kan worden opgemaakt dat het succes kan worden verklaard uit die sterk op de actiepraktijk gerichte aanpak. Tot verdriet van sommige oude getrouwen en een enkele nieuwkomer die het er dan ook meestal niet lang uithoudt besteden SP'ers weinig energie aan het bespreken van uitgangspunten of het maken van politieke keuzes. Ze storten zich veel liever in acties tegen woningnood, gifgrond, de oorlog in Irak, of een andere misstand. De partij heeft veel actieve leden, die in contact staan met hun achterban en flink aan de weg timmeren. Ze liggen niet wakker van de vraag tot wat voor type samenleving dit moet leiden. Of, zoals een criticus het tegenover Kagie formuleert: het klassenbewustzijn heeft in de SP plaatsgemaakt voor klussenbewustzijn.

Die praktische, activistische instelling van Nederlands laatste echte Socialisten is niet altijd vrij van populisme en opportunisme. Kijk bijvoorbeeld naar de manier waarop de SP heeft geprobeerd haar aanhang onder jongeren uit te breiden.

Een citaat uit de notulen van 1997: 'Een kwart van de jongeren onder de twintig jaar noemt zich gabber. Dat duidt op tegendraadsheid. Een deel daarvan is interessant voor ons. Vraag: wat zijn de moderne middelen om die groep duidelijk te maken dat de SP cool is? Concerten? Campagnes voor goede doelen? Derde Wereld, dieren, milieu, racisme?' De SP op zoek naar het gat in de markt bij de jeugd. Het interessante is dat de partij er met deze politieke marketing wel in slaagt om telkens nieuwe, actieve, idealistisch gezinde leden aan te trekken. Een twintigjarige politicologiestudent: 'Ik merkte dat de SP meer deed dan tegenstemmen in de Tweede Kamer. Ze organiseerden ook een demonstratie en haalden handtekeningenlijsten op. Zo'n partij, daar wilde ik graag lid van worden.'

Zonder idealisme zul je het in de SP niet redden. Kamerleden, wethouders en dergelijke moeten een deel van hun salaris in de partijkas storten, en een politieke carri in de partij betekent vooral veel en hard werken: actievoeren, colporteren met het blad De Tribune, en dan via het afdelingsbestuur opklimmen naar gemeenteraad of Kamer. Pas de laatste tijd is de behoefte ontstaan om ook mensen die niet al jarenlang voor de partij in de weer zijn te benaderen voor belangrijke posten. Ali Lazrak is hiervan een minder geslaagd voorbeeld; met senator Anja Meulenbelt hebben de Socialisten meer geluk. Om haar de schoot van de SP binnen te voeren moest nog wel even worden gepraat over een anti-feministische brochure die de partij in dogmatischer dagen had uitgebracht. Maar het klikte al gauw tussen Agnes, Jan en Anja.

In een tijd dat links veel ideologische veren is kwijtgeraakt en de politiek door velen verdacht wordt van koehandel in achterkamertjes, is het niet zo gek dat een rechtlijnige club als de SP nieuwe aantrekkingskracht heeft gekregen. De partij van Marijnissen beroemt zich erop dat ze meer is dan een kiesvereniging en beschikt over stevige wortels in de samenleving. Of de SP haar rechtlijnigheid en eenheid kan behouden als ze ooit de kans krijgt mee te gaan regeren of als Jan Marijnissen de arena verlaat, is de vraag. Maar voorlopig schijnt-ie dat niet van plan te zijn.

Rudie Kagie schetst een levendig portret van 'de Socialisten'. Het is een beetje jammer dat hij zich nauwelijks aan een analyse heeft gewaagd en weinig moeite doet om de successen te verklaren en mogelijke valkuilen in beeld te brengen. Maar ach, dat sluit goed aan bij de niet al te diepgravende stijl van de SP zelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden