Interview Klaas van Egmond

Het Klimaatakkoord wordt gesaboteerd, zegt oud-kroonlid van de SER: ‘Stop met polderen. Je laat de kalkoen toch ook niet meebeslissen over het kerstdiner?’

Bedrijven en andere belanghebbenden onderhandelen met de overheid over het Klimaatakkoord. Dit wordt helemaal niks, verwacht oud-kroonlid van de SER Klaas van Egmond. Zijn boodschap aan voorstanders van een betekenisvol akkoord: ‘Stop ermee’.

Klaas van Egmond, hoogleraar milieukunde en duurzaamheid aan de Universiteit Utrecht. Foto Marlena Waldthausen

Een ander woord kan hij er gewoon niet voor vinden. Het politieke proces rond het Klimaatakkoord wordt bewust ‘gesaboteerd’. Het milieu en klimaat moeten dan ook niet langer worden uitbesteed aan de polder.

Opmerkelijke conclusie voor een polderman als Klaas van Egmond. Oud-kroonlid van de SER immers, het polderinstituut bij uitstek. En oud-directeur van een voorloper van het Planbureau voor de Leefomgeving, een van de instituten die de polderplannen van oudsher van een onafhankelijk wetenschappelijk fundament voorzien.

Dat was vroeger, zegt de 71-jarige Van Egmond. Toen milieuminister Pieter Winsemius met RIVM-rapporten onder de arm nog succesvol ten strijde trok in Duitsland om aan te tonen dat zij grotendeels verantwoordelijk waren voor de zure regen hier. Of neem die andere oud-milieuminister uit de jaren tachtig die hij hoog heeft zitten: Ed Nijpels. In een mum van tijd voorzag hij iedere auto van een katalysator met de simpele boodschap dat autorijders zonder een katalysator zouden gaan betalen voor mensen met zo’n ding.

‘Heilloze weg’

Hoe anders gaat het nu onder diezelfde Nijpels, door klimaatminister Wiebes aangewezen om voor het einde van het jaar een Klimaatakkoord te smeden. Door aan klimaattafels met honderden belanghebbenden als milieuclubs en bedrijven te onderhandelen wordt een ‘heilloze weg’ bewandeld, is de overtuiging van Van Egmond, nog altijd hoogleraar milieukunde en duurzaamheid aan de Universiteit Utrecht.

‘Daar kan Nijpels weinig aan doen hoor’, zegt hij. ‘Het is het huidige systeem, waarin de grote bedrijven alle macht hebben gekregen. Dit is funest voor het majeure vraagstuk van onze tijd: het klimaatprobleem. Ze ontkennen het, maar bij hoog en laag blijf ik volhouden dat zij dit niet werkelijk willen oplossen.’

Zie dus af van verder polderoverleg, is de boodschap van Van Egmond aan milieuclubs en andere voorstanders van een betekenisvol Klimaatakkoord. ‘Stop ermee.’

Praten met alle betrokkenen, zo werkt het toch in de polder?

‘Ja, maar dit gaat veel verder. Bij zure regen en luchtverontreiniging werd geluisterd naar betrokkenen, maar de ministers maakten hun eigen keuzes en verantwoordden die aan het parlement. Nu wordt onderhandeld met bedrijven. Dat zijn belanghebbenden. Je laat de kalkoen toch ook niet meebeslissen over het kerstdiner? Dit wordt helemaal niks.’

Wanneer sloeg de balans volgens u over naar de grote bedrijven?

‘Als kroonlid van de SER (2012 tot 2016, red.) zag ik het gebeuren met de totstandkoming van het Energieakkoord, waarvan de doelen nu ook maar amper worden gehaald. Bij de werknemers ontbreekt het aan geld, middelen en kennis. Bij de werkgevers wordt het mkb overschaduwd door de grote bedrijven. Aan tafel voelde je dat zij by far de bovenliggende partij waren en ook wij wetenschappers niet veel te vertellen hadden.

‘Je ziet deze beweging ook bij het afschaffen van de dividendbelasting, maar het is al langer gaande. Sinds de val van de Berlijnse Muur en het afschudden van de ideologische veren door de PvdA in het tweede kabinet-Kok is op milieugebied in Nederland niets meer bereikt. Toen zeiden ministers al tegen mij als milieudirecteur van het RIVM: het bedrijfsleven gaat de problemen zelf oplossen. 

‘Onze rapporten werden terzijde geschoven, terwijl van die belofte dat bedrijven het gingen doen niets terechtkwam. We kregen weliswaar Paul Polman van Unilever, die de wantoestanden op palmolieplantages wilde aanpakken, maar hij werd teruggefloten door de aandeelhouders die wilden cashen. Toch blijft de politiek er maar op vertrouwen dat het vanuit het bedrijfsleven gaat gebeuren.’

Hoe weet u zo zeker dat zij het klimaatoverleg saboteren?

‘Je ziet ze, zoals wij dat in ons vakgebied noemen, ‘meestribbelen’. Dat is meepraten om de boel bewust te vertragen. Ze bedienen zich daarbij van allerlei uit de politiek bekende trucjes. Door voor te stellen eerst meer onderzoek te doen, zoals de industrie aan de klimaattafel al heeft gedaan uit vrees voor hun concurrentiepositie. Heel voorspelbaar allemaal.’

Maar er worden toch stappen gezet en concrete plannen gemaakt?

‘Al dat gepraat, ik zeg het maar netjes, over het oppompen van autobanden en de verplichte dikte van spouwmuren, bedoelt u. Dit is het kleinbierfestival, en aan het grote bier komen we nooit toe. Dat is ook precies de bedoeling van die bedrijven. Net als bij banken maken ze het expres nodeloos ingewikkeld, zeg ik keihard, omdat je daarmee een rookgordijn opwerpt waarachter je vrij prettig kunt doorwerken.’

Klaas van Egmond: ‘Je ziet het bedrijfsleven, zoals wij dat in ons vakgebied noemen, ‘meestribbelen’. Dat is meepraten om de boel bewust te vertragen.’ Foto Marlena Waldthausen

Hoe komen we volgens u wel tot een betekenisvol klimaatakkoord?

‘Niet zoals nu door ‘fijnregelingen’ en betutteling van bovenaf. Regeltjes die niemand overziet of snapt en alleen maar om extra toezicht vragen, dat niet uitvoerbaar is. Wat nu gebeurt is eigenlijk zo onsportief. Je hebt dus een neo-liberaal model voor de economie, maar op dit cruciale moment bedient het zich van Oost-Europees dirigisme. En dat door mensen die geloven in de religieuze heiligheid van de markt.

‘Ik zeg, en vele collega’s met mij: zet een echte prijs op CO2. En dan over de hele breedte. Van mijn open haard tot de industrie. Het is de enige rechtvaardige en economisch efficiënte aanpak. Je zou verwachten dat liberalen dit wel aanspreekt, want de markt doet dan zijn werk. Autofabrikanten gaan dan vanzelf schonere en kleinere auto’s maken. En ik kom dan vanzelf wel op het idee dat ik mijn jarendertigwoning beter moet isoleren. Dan hoef je mensen ook niet de stuipen op het lijf te jagen met een warmtepomp van 10 duizend euro, zoals deze zomer gebeurde.’

Onder meer Shell is toch vóór een hogere prijs op CO2?

‘Ja, tot op zekere hoogte. Zodat het voordeliger wordt gas te stoken ten opzichte van kolen. Dat vindt Shell wel prettig. Hier zie je dat het een grote belangenstrijd is, en daarom moet je niet met ze onderhandelen. Het primaat moet bij de overheid liggen.’

We prijzen onszelf uit de markt als Nederland als enige een hoge prijs op CO2 zet, is het verweer van de bedrijven. Wat is uw antwoord?

‘Dat we het niet alleen moeten doen, maar in Noord-Europees verband. De Franse president Macron wil een vaste prijs van 100 euro per ton CO2 (nu minder dan 30 euro in het handelssysteem, red.), wil verdere samenwerking met Duitsland en nodigt andere landen uit mee te doen. In zo’n ‘coalition of the willing’ zouden we samen kunnen optrekken met een hoge CO2-heffing – 100 euro is een begin. Door dit ook te doen bij producten van buiten, zoals bijvoorbeeld inkomend plastic speelgoed uit China, ondervinden bedrijven hier geen nadeel. Veel zuiverder dan de huidige importheffingen uit concurrentieoogpunt.’

En wat als we wel op de polderweg doorgaan?

‘Heel Den Haag heeft de mond vol van de klimaatdoelen van Parijs, maar op deze manier halen we die nooit – het gaat om ongeveer een halvering van de CO2-uitstoot in elf jaar. Natuurlijk, in een parlementaire democratie kan aanmodderen de uitkomst zijn. Vind ik ook prima, maar zeg dit dan en zeur niet meer over de toekomst en hoe het verder moet met de kleinkinderen.

‘Je ziet klimaatverandering buiten gebeuren en onder wetenschappers is vrijwel geen twijfel meer dat wij hiervan de oorzaak zijn. Maar het beeld dat intussen uit Den Haag opdoemt, lijkt op dat wat de toonaangevende wetenschapper Jared Diamond beschrijft in zijn boek Ondergang. Beschavingen gaan niet ten onder omdat ze het probleem niet zien aankomen, maar doordat de oudere, belanghebbende generatie de jongere ervan weerhoudt zich tijdig aan te passen.’ 

Klaas van Egmond: ‘Het is een grote belangenstrijd, en daarom moet je niet met Shell onderhandelen.’ Foto Marlena Waldthausen

Reactie Ed Nijpels, voorzitter Klimaatakkoord

‘Ik ben het heel vaak eens met Klaas, maar niet altijd. De transitie naar een fossielvrije samenleving kan niet alleen via wetgeving worden opgelegd, daar is overleg voor nodig met maatschappelijke groeperingen, bedrijfsleven, milieuorganisaties en overheden, anders wordt het echt Oost-Europees dirigisme. Daarvoor is het noodzakelijk dat de overheid duidelijk maakt wat zij wil. Dat is met de 49 procent in het regeerakkoord gebeurd. Maar daarbij hoort ook dat de overheid optreedt als zo’n doelstelling niet gehaald dreigt te worden. We hebben geen behoefte aan een grote overheid, maar wel aan een sterke. Over de noodzaak van een stevige CO2-prijs zijn wij het helemaal eens. Het aloude principe van ‘de vervuiler betaalt’ is nog altijd het meest effectieve instrument voor een adequaat milieubeleid, ook voor de energietransitie en daarmee de aanpak van de klimaatverandering.’

Energie- en Klimaatakkoord

Voor het einde van het jaar wil minister Wiebes zijn Energie- en Klimaatakkoord presenteren. Momenteel rekent het Planbureau voor de Leefomgeving aan de plannen die in de eerste helft van het jaar aan vijf deeltafels zijn bedacht. In het najaar gaan de onderhandelingen tussen bedrijven, belangen- en maatschappelijke organisaties verder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.