Analyse Klimaat

Het klimaat is terug van heel vaak weggeweest. Hoe duurzaam is de aandacht ditmaal?

Er zijn al decennia goede redenen om voor milieu en klimaat de straat op te gaan. Maar de aandacht voor het thema is aan sterke schommelingen onderhevig. Hoe duurzaam is het ditmaal?

Scholieren tijdens de klimaatdemonstratie in Den Haag. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Joris Thijssen, directeur van Greenpeace Nederland, meent donderdag getuige te zijn geweest van een ‘uniek moment’ toen vele duizenden scholieren in Den Haag voor het klimaat de straat opgingen. Uniek, omdat het thema nu van geen wijken meer wil weten. ‘We zijn in korte tijd ver gekomen als je nagaat dat sommige partijen bij de laatste Kamerverkiezingen hun programma niet eens op klimaat lieten doorrekenen.’ Met de scholierenmars kan wel eens een einde zijn gekomen aan de slingerbewegingen waaraan het thema klimaat – of milieu – decennia lang onderhevig is geweest. Soms stond het even hoog op de agenda, om er vervolgens weer voor lange tijd van te verdwijnen.

Begin jaren zeventig, kort na de verschijning van het rapport van de Club van Rome, werd voor het eerst alarm geslagen over de zicht-, voel- en ruikbare tekenen van ‘milieuvervuiling’: dode vissen in de Rijn, schuim op het oppervlaktewater door het gebruik van fosfaathoudende wasmiddelen, onheilspellende dampen boven het Botlekgebied. Na de invoering van milieuwetgeving – waarin Nederland destijds internationaal nog voorop liep – verbeterde de lucht- en waterkwaliteit merkbaar. Daardoor ebde echter ook het gevoel van urgentie weg, en hervatten consumenten opgewekt het feest van de consumptie.

Van crisis naar crisis

Totdat de volgende crisis zich aandiende. Begin jaren tachtig had die betrekking op de zure regen: de hoge concentratie in de neerslag van stoffen die, zo werd gevreesd, tot massale bossterfte en de aantasting van gebouwen zou leiden. Daarna wekte het ongeluk bij de kerncentrale van Tsjernobyl, in de voormalige Sovjet-Unie, de vrees dat de gewassen in West-Europa nucleair besmet zouden raken. En vervolgens was er het ‘gat in de ozonlaag’, onder andere veroorzaakt door cfk’s – ingrediënt van koelstoffen en drijfgassen.

Ook deze problemen konden op een, voor de industrie en de consument, betrekkelijk pijnloze manier worden opgelost. In Nederland is de uitstoot van zwaveldioxide, de belangrijkste oorzaak van zure regen, met zo’n 90 procent teruggedrongen. De uitstoot van cfk’s kon tot vrijwel nul worden teruggebracht omdat de belangen van het milieu in dit geval parallel liepen aan die van het bedrijfsleven: de patenten waren verlopen, dus viel er niet veel meer mee te verdienen. Voor de chemische industrie was de ontwikkeling van minder schadelijke alternatieven dus een lucratieve aangelegenheid. Omgekeerd ging van de lage prijzen voor minerale brandstoffen geen prikkel uit om groene alternatieven te ontwikkelen.

Twijfel zaaien

Maar er waren meer factoren die eraan bijdroegen dat consumenten vaak snel hun belangstelling voor klimaat en milieu verloren. Het alarmisme waarvan de milieubeweging zich noodzakelijkerwijs bedient, verliest zijn uitwerking naarmate mensen er langer aan worden blootgesteld. En daar heeft de olie-industrie weer handig op ingespeeld door twijfel te zaaien over de klimaatverandering, zegt Thijssen. ‘Een bedrijf als Exxon, dat de gigantische belangen van de olie-industrie vertegenwoordigt, heeft decennialang doelbewust het bestaan van klimaatverandering in twijfel getrokken en heeft de milieubeweging als paniekzaaier weggezet.’

Tegen deze achtergrond was het moeilijk om grote milieuthema’s op de agenda te houden. ‘Het meest succesvol waren we bij relatief kleine, mediagenieke acties waarbij weinig gevestigde belangen in het geding waren. Denk aan de campagne tegen de walvisvangst en tegen het dumpen van nucleair afval op zee. De beelden daarvan maakten in één oogopslag duidelijk waarover het ging. Dat is moeilijker bij een veelomvattend thema als de klimaatverandering. Vandaar dat we er zo blij mee zijn dat de scholieren dit zichtbaar hebben gemaakt.’

Waarom de scholieren nu ineens in actie komen is moeilijk te verklaren. Waarschijnlijk omdat het onontkoombaar is geworden. Zelfs het relatief rechtse kabinet met CDA en VVD heeft ambitieuze klimaatdoelstellingen geformuleerd. ‘Het is een generatie die is opgegroeid met klimaatverandering’, zegt Thijssen. Binnenkort gaat hij met de scholieren praten over manieren waarop het huidige momentum kan worden behouden. Een van die manieren is de ‘eerlijke klimaatmars’ in Amsterdam die voor zondag op de rol staat.

Verwarring

De opgave is nu om het thema op de agenda te houden. En dit vergt een andere communicatieve aanpak dan tot dusverre is beproefd, zegt communicatiewetenschapper Betteke van Ruler. ‘We weten alleen dat het een heel groot probleem is, dat we daar allemaal heel bang voor moeten zijn en dat de oplossing heel veel geld gaat kosten. Maar daar worden de mensen alleen maar door in verwarring gebracht.’ Hoe de boodschap van het klimaat wél zou moeten worden uitgevent? ‘Door perspectieven te bieden. Door duidelijk te maken dat het ook leuk is om de klimaatverandering tegen te gaan, en dat er goede kansen zijn voor succes. Je zou eraan kunnen denken per kwartaal een ander klimaatthema te agenderen, toegespitst op wat de mensen zélf kunnen doen. Maar daarvoor heb je een boegbeeld nodig voor het klimaatdebat. En met alle respect voor meneer Nijpels: hij is voor die rol niet geknipt.’

Een belangrijk punt van kritiek op de milieubeweging is dat ze wel alarm slaat, maar geen successen meldt. Daar voelt Joris Thijssen zich niet door aangesproken. ‘Er wordt nu zonder subsidie op grote schaal windenergie geproduceerd. Het klimaatakkoord van Parijs schept, boterzacht als het is, wel degelijk verplichtingen. En we wijzen niet alleen op problemen, maar ook op de beschikbaarheid van oplossingen. In het bedrijfsleven en de politiek ontbreekt het echter nogal eens aan de bereidheid om die oplossingen te willen waarnemen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.