HET KLEINERE KWAAD

TWEE jaar geleden was Susan Sontag nog de koningin op de Nexus-conferentie, de jaarlijkse toogdag van cultuurminnend, kosmopolitisch Nederland. Deze week waaide de wind in Tilburg uit een andere hoek - en dat heeft alles te maken met 11 september 2001....

Hans Wansink

De Newyorkse schrijfster, filosofe en cultuurcritica Sontag is het prototype van de klassieke intellectueel. Ze is kritisch ten opzichte van alles: autoriteiten, machtsverhoudingen, de banaliteit van consumentisme en kapitalisme en niet in de laatste plaats tv-kijkende gewone mensen die voor haar het einde van de beschaving belichamen.

Meteen na de aanslag van 11 september publiceerde Sontag een felle aanklacht tegen president Bush. De aanslag was niet zozeer een daad van terreur tegen de vrije wereld, als wel een vergelding van de wandaden die Amerika als zelfbenoemde supermacht op zijn geweten heeft.

Sontag bevond zich opeens in vreemd gezelschap: de reactionaire tv-dominee Jerry Falwell verkondigde ongeveer hetzelfde, namelijk dat de aanvallen op de Twin Towers en het Pentagon de welverdiende straffe Gods waren voor de zonden van Amerika.

Maar onder links in Amerika voltrok zich een scheiding der geesten. De grote meerderheid van progressieven die de VS zien als een in wezen goed land dat echter zeer voor verbetering vatbaar is, keerde terug naar de mainstream van het Amerikaanse politieke leven. Het anti-Amerikaanse links van het eeuwige protest tegen massacultuur en autoriteit van wie Sontag zo'n gaaf voorbeeld is, raakte gemarginaliseerd. Intellectueel Amerika realiseerde zich na 11 september met een schok dat het grote gevaar niet van binnen, maar van buiten kwam.

Plotseling maakte het een stuk minder uit of je een witte of een zwarte Amerikaan was, homo of hetero, in Arizona woonde of in Massachusetts. Plotseling ontdekten intellectuelen dat het met de moraal en de cultuur heus wel goed komt, maar dat de veiligheid en de gezondheid wél actieve verdediging vereisen.

Een reflectie van deze nieuwe geestesgesteldheid van de Amerikaanse intelligentsia beleefden de bezoekers aan de Nexus-conferentie van afgelopen dinsdag in de aula van de Katholieke Universiteit. Zij hoorden met respect spreken over president Bush, toch een gepatenteerd cultuurbarbaar en analfabeet, en zijn strijd tegen de As van het Kwaad.

De filosoof Richard Rorty, de historici Andrew Delbanco, Daniel Goldhagen en Michael Ignatieff, ze wilden allemaal graag praten over de oorsprong van het kwaad en van het menselijk tekort, maar liever toch over de bestrijding van het concrete kwaad dat zich ten opzichte van hun vaderland had voltrokken. Sinds 11 september, sinds we in New York zelf de geur van geschroeid mensenvlees hebben opgesnoven, weten we weer dat de duivel bestaat, constateerde Delbanco. Waar Rorty nog wel enige bedenkingen had omtrent het doden van onschuldige Afghaanse burgers in de jacht op Osama bin Laden, toonde Ignatieff geen enkele reserve.

Om het kwaad te bestrijden, moet je het kleinere kwaad te hulp roepen. Particulier bezit leidt tot ongelijkheid, maar het zorgt ook voor vrijheid en vreedzame ordening van de maatschappij, wat een groter goed is. Vrijheidsberoving en geweld zijn toegestaan, zelfs geboden, wanneer het kwaad de gemeenschap bedreigt. Want het dodelijke gevaar van het fanatisme is nu juist gelegen in de overtuiging dat het goede doel alle middelen heiligt.

Alle dictaturen, vervolgde Ignatieff, hebben op die manier het kwaad tot goed gemaakt. Maar het is ze niet gelukt het kwaad blijvend door iedereen aanvaard te krijgen. Het totalitarisme is overwonnen, van buitenaf of van binnenuit.

Ook Goldhagen was optimistisch. Massamoord, malaria, hongersnood en gebrek aan medicijnen hebben alles te maken met slechte politieke systemen. Het beste recept tegen het kwaad is het 'maken van democratie'. Want alleen die staatsvorm stelt mensen in staat hun lot in eigen handen te nemen.

'De rest is commentaar', zo besloot Goldhagen zijn betoog en ook de conferentie. Het typeert de nieuwe toenadering tussen Amerikaanse intellectuelen en het gewone volk. Geen gelul, wil Goldhagen maar zeggen. Steek gewoon de vlag uit, zoals iedereen in Amerika onmiddellijk op de twaalfde september heeft gedaan.

Dat gaat misschien wat ver. Maar bescheidenheid siert de intellectueel evenzeer als elk ander, hoe vreemd hem die eigenschap ook voorkomt. De mythe van de intellectuele aristocraat als moreel baken, die 'de machthebbers de waarheid zegt', het tv-kijkende, funshoppende gewone volk verafschuwt en zich te goed voelt zich te verplaatsen in de schoenen van degenen die, zoals Bush, de moeilijke beslissingen moeten nemen, werd zomaar ineens, daar in Tilburg, zonder enig ceremonieel, te grave gedragen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden