Analyse

Het kemphanenkabinet of toch de Dassenroute? De vijf opties voor een (minderheids)kabinet

Fractievoorzitters Wopke Hoekstra (CDA), Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) in juni tijdens het debat in de Tweede Kamer over een verslag van informateur Mariëtte Hamer.  Beeld ANP
Fractievoorzitters Wopke Hoekstra (CDA), Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) in juni tijdens het debat in de Tweede Kamer over een verslag van informateur Mariëtte Hamer.Beeld ANP

VVD, CDA en D66 gooiden dinsdag de deur dicht voor de meest logische combinaties voor een meerderheidskabinet. De VVD draagt nu partijcoryfee Johan Remkes voor om te onderzoeken welke variant dan wel kans biedt op een stabiel landsbestuur. Er zijn vijf smaken over, elk met haken en ogen.

null Beeld

Het kemphanenkabinet – VVD, D66 en CDA (72 zetels)

Een combinatie die dicht in de buurt van een meerderheid komt is die van de geharnaste tegenstanders in de formatie: VVD-D66-CDA. Samen hebben zij 73 zetels nu, en 72 zodra de afgesplitste CDA’er Pieter Omtzigt zijn zetel komt ophalen. Om de kabinetsplannen langs de Kamer te krijgen en niet direct bij het eerste debat een motie van wantrouwen aan de broek te krijgen, is steun nodig van een klein aantal oppositiepartijen. Met de gezagsgetrouwe SGP heeft Rutte vaker succesvol zaken kunnen doen en ChristenUnieleider Gert-Jan Segers ziet deze variant helemaal zitten, als de coalitie maar ‘niet te smal is’.

Segers ziet de minderheidsvariant als een manier om de rol van de Kamer tegenover het kabinet te versterken, maar ook om zijn eigen partij in het centrum van de macht te houden. Een vaste gedoogpartner is hij niet van plan te worden, maar hij wil zich wel constructief opstellen.

Op steun van de PvdA en GroenLinks hoeft dit kemphanenkabinet niet te rekenen. Als het waar is wat VVD en CDA zeggen – dat de verschillen tussen rechts en links zo onoverbrugbaar zijn dat zij niet samen in een kabinet horen – dan ziet het linkse duo niet in waarom ze als minderheidskabinet wel met plannen zouden komen die links zouden aanspreken.

Maar bij D66 stuit het kemphanenkabinet nog op de meeste bezwaren. Kaag heeft haar achterban een progressieve coalitie beloofd en is duidelijk geweest over de samenwerking met Segers: die houdt op. D66 is beducht voor een variant waarin de ChristenUnie via de achterdeur alsnog aan de coalitietafel belandt. Bovendien wil D66 de rechtse blokkade op inhoudelijke gesprekken met PvdA-GroenLinks niet zomaar belonen met een plek voor het CDA in de Trêveszaal.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

null Beeld

Het liberale motorblok – VVD en D66 (58 zetels)

Dit is de voorkeursvariant van D66. Als het een minderheidskabinet wordt, leveren wat D66 betreft alleen de Democraten en de VVD de ministers. Samen komen de twee liberale partijen uit op 58 zetels. Het CDA hoeft er wat de Democraten betreft niet bij. In het kamp-Kaag overheerst chagrijn over de houding van met name CDA-leider Hoekstra. In de ogen van de Democraten is hij de grote blokkerende factor om links te laten deelnemen aan een nieuw kabinet. Hem belonen met een plek in het kabinet is dan ook geen uitgemaakte zaak.

D66-leider Kaag werkt liever het formatiedocument dat zij deze zomer samen met de VVD-leider Rutte schreef uit tot een regeerakkoord. Steun bij de oppositie zoeken wordt wel nog een hele klus. Wat doet het CDA als dat niet mee mag doen in het kabinet?

De leiders Ploumen en Klaver van PvdA en GroenLinks zien het voorlopig zeker niet zitten om dit liberale motorblok te steunen. Zij zetten zich de afgelopen vijf maanden over hun weerzin heen door zelfs na een motie van wantrouwen tegen Rutte het gesprek met hem aan te gaan. Ook toonden zij zich enthousiast over het VVD-D66-document over de toekomst van Nederland. De linkse partijen gingen voor hun gevoel heel ver, door een intensieve linkse samenwerking in de formatie te beloven, deels op verzoek van Rutte. Toch werd het een nee. Pijnlijk. Pijnlijk genoeg om vol in de oppositiemodus te schieten? De linkse partijen zijn er nog niet uit.

null Beeld

Zoeken naar rechtse meerderheden – VVD en CDA (48 zetels)

Als PvdA en GroenLinks inhoudelijk zo ontzettend ver af staan van VVD en CDA dat Rutte en Hoekstra niet eens met hen in gesprek willen, moeten de twee het maar eens samen over rechts proberen, klinkt het nu bij D66. Het is geen gekke gedachte. De rechtse partijen hebben nooit een voorkeur gehad voor een ‘linkse wolk’. Vooral de christen-democraten vrezen dat zij zich niet goed te kunnen profileren in een kabinet met twee liberale partijen (VVD en D66) en twee linkse partijen (PvdA en GroenLinks). In de minderheidsvariant VVD-CDA kunnen Rutte en Hoekstra een coalitie bouwen waar rechts Nederland ‘weer de vingers bij kan aflikken’, zoals Rutte zei ten tijde van zijn eerste kabinet in 2010.

VVD en CDA kunnen voor veel van hun cultureel-conservatieve plannen voldoende steun krijgen van een overwegend rechtse Tweede Kamer. Die steun moet dan wel komen van partijen die VVD en CDA eerder hebben uitgesloten. De PVV werd eerder aan de kant gezet vanwege radicale opvattingen over godsdienstvrijheid en de rechtsstaat en FVD ging in de ban na het verschijnen van racistische en homofobe berichten in appgroepen van de jongerenbeweging. Maar de uitsluiting gold voor kabinetsdeelname. Steun in de Kamer stuit bij VVD en CDA waarschijnlijk op minder weerstand. Met PVV, FVD, Groep-Van Haga, SGP, JA21 en BBB komt rechts op 81 zetels uit.

Toch zal het in de praktijk zo simpel niet zijn. Ook een VVD-CDA-kabinet is vanwege gerechtelijke uitspraken gedwongen de stikstofuitstoot te verminderen. En ook Rutte en Hoekstra willen een klimaatbeleid voeren en, indien de crisis voortduurt, het coronabeleid overeind houden. Dan haken veel van de rechtse splinterpartijen af en zal dus toch weer steun van het midden en van links nodig zijn. Partijen als PvdA, D66 en GroenLinks zullen daar niet toe geneigd zijn als het kabinet zich verder niets van hun wensen en verlangens aantrekt. Dan dreigt een politieke patstelling.

null Beeld

De Dassenvariant – VVD, CDA, D66 en Volt (75 zetels)

Hoewel nieuwkomer Volt eerder in de formatie al heeft laten weten dat de partij totaal niet klaar is voor regeringsdeelname en die ambitie ook niet heeft, aldus voorman Laurens Dassen, kan de jongehondenclub in beeld komen. De Europees georiënteerde partij profileert zich als progressieve nieuweling en kan D66 het comfort bieden in een kabinet met verder alleen rechtse partijen.

Probleem is dat deze variant nu 76 zetels heeft, maar net geen meerderheid haalt als Pieter Omtzigt besluit om zijn CDA-zetel mee te nemen. Wel zijn 75 zetels net genoeg om te overleven indien een oppositiepartij een motie van wantrouwen zou indienen tegen het kabinet.

De Dassenvariant zal de komende dagen op zijn minst door Kaag overwogen worden. Zij zou daarbij kunnen aanvoeren dat ook het vorige kabinet, na het vertrek van Van Haga uit de VVD, enige tijd met 75 zetels heeft geregeerd. Wel zal Kaag dan Laurens Dassen flink moeten inpalmen. De Volt-leider zei woensdagavond nog maar een keer niet te willen regeren.

null Beeld

Het Hoekstraloze meerderheidskabinet – VVD, D66, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie (80 zetels)

Hoewel een minderheidsvariant de meest logische volgende stap is, zijn er nog meerderheidsvarianten denkbaar. Bijvoorbeeld een zonder CDA’er Hoekstra, de man die in de ogen van D66, GroenLinks en de PvdA de grootste sta-in-de-weg is.

Het CDA is niet per se nodig voor een meerderheidskabinet. Wissel de christen-democraten in voor de ChristenUnie en het totaal komt uit op 80 zetels. Rutte krijgt zijn voorkeurspartner ChristenUnie erbij, Kaag haar progressieve partners PvdA en GroenLinks. De pijn wordt verdeeld: zowel Rutte als Kaag moet dealen met een eerder uitgesloten partner, Rutte met links en Kaag met de ChristenUnie.

Toch is dit geen waarschijnlijke optie. Want zo stevig als de PvdA en GroenLinks elkaar vasthouden, zo onafscheidelijk lijken ook VVD en CDA in de formatie. Rutte is vastbesloten om Hoekstra erbij te houden.

Ook voor D66 is dit geen aantrekkelijke optie. De ChristenUnie is weliswaar redelijk links ingesteld als het gaat om thema’s als het bestrijden van ongelijkheid, maar dat weegt voor D66 niet op tegen de conservatieve ideeën over bijvoorbeeld homo-emancipatie en medisch-ethische kwesties. De Democraten hebben zich in de formatie al zo diep ingegraven met bezwaren tegen de samenwerking met de ChristenUnie, dat het moeilijk wordt nog geloofwaardig in een kabinet met Segers te stappen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden