INTERVIEW

'Het kapitaal is nu helemaal de baas'

Jan Terlouw krijgt veel bijval na zijn emotionele pleidooi woensdag in De Wereld Draait Door. De schrijver en oud-politicus (85) maakt zich zorgen over de samenleving en de toekomst van de planeet. In een gesprek met de Volkskrant in februari bewees de voormalig D66-voorman al dat politiek en samenleving hem nog altijd zeer bezighouden.

Beeld Sanne De Wilde

Al aan de telefoon, bij het maken van de afspraak, zette hij de toon: 'We gaan kapot aan het neoliberalisme. We gaan er helemaal aan kapot.' Zo'n zin blijft hangen, zeker als hij komt uit de mond van Jan Terlouw, politicus van de jaren zeventig en tachtig. Voormalig leider van D66, voormalig minister, voormalig vicepremier. Het waren gepolariseerde tijden tussen links en rechts, maar de houding van Terlouw was er bijna altijd een van matiging en verzoening. Hij werd wel 'de ideale schoonzoon' genoemd.

Terlouw: 'ABN Amro is in 2008 door de overheid van de ondergang gered. Het werd een staatsbank, een bank van ons allemaal. Nu privatiseren ze haar weer. Belachelijk. Is het bankensysteem dan na de crisis van 2008 zo fundamenteel veranderd dat een herhaling van een crisis is uitgesloten? Nee, zou ik denken, bij lange na niet.'

We zitten aan de salontafel in een prachtig koetshuis dat hij en zijn vrouw Alexandra bewonen op een landgoed in Twello, opzij van Deventer. Nog altijd die zachte stem die de drift van zijn woorden tempert.

Hij zegt: 'We hebben van 1945 tot 1990 een fatsoenlijk bancair stelsel gekend, met bankdirecteuren die wisten waar ze voor stonden, namelijk voor een publiek belang, dus geen gekke experimenten. We hebben het tussen 1990 en 2000 laten glippen, er ontstonden in de bankwereld allerlei ondoorzichtige constructies en we hebben ervaren waartoe het heeft geleid. Fundamenteel is er nadien weinig veranderd. Dan zou je als overheid je toch drie keer bedenken voordat je een bank waarin meer dan 20 miljard euro gemeenschapsgeld is gestoken, weer gaat privatiseren.'

Waarom is die bedenking er dan niet?

'Omdat de economie tegenwoordig voor alles gaat. Geld is macht.'

Dat is geen nieuws.

'We worden geregeerd door het kapitaal - ik praat niet alleen over Nederland, ik praat over de hele wereld. De politiek is niet meer de baas. Dat zou men nog wel kunnen zijn, maar uiteindelijk laat men zich de wet voorschrijven door het kapitaal.'

Uitzicht op een wiel achter de dijk van de IJssel. Er grazen schapen in de wei. Koeien heeft Terlouw ook. Hij is bijna 85. Alles functioneert. Inderdaad, hij mag niet klagen.

Er verschijnt deze dagen een biografie over hem: Jan Terlouw - Jeugdboekenheld op het Binnenhof (uitg. Boom) luidt de titel. Ofschoon hij uiteindelijk heeft meegewerkt, verschijnt het boek tegen zijn wil. 'Kom maar terug als ik dood ben', had hij tegen auteur Joep Boerboom gezegd.

'Ik wil niet een boek lezen waarin ik op elke bladzijde voorkom. Dat stuit me tegen de borst. Dus ik zal er geen woord over zeggen.'

Wat hem wel goed doet is de nieuwe glorie die Oorlogswinter ten deel valt. Het is naast Koning van Katoren het succesvolste boek van de jeugdboekenschrijver die Terlouw ook is. Vanaf vandaag is Oorlogswinter in honderden boekwinkels voor 1 euro te verkrijgen. Het is een initiatief van de boekhandel met als opzet kinderen vertrouwder te maken met het betere jeugdboek. Elk jaar kiest de branche een nieuw boek; men begint met Oorlogswinter. Er zijn ter gelegenheid van de actie niet minder dan 250 duizend exemplaren gedrukt.

CV

1931 Geboren in Kamperveen
1956 Doctoraal wis- en natuurkunde, Utrecht
1964 Gepromoveerd op onderzoek naar kernfusie
1971 Koning van Katoren
1971-1981 Lid Tweede Kamer voor D66
1972 Oorlogswinter
1981-1982 Vicepremier en minister van Economische Zaken in tweede kabinet-Van Agt
1983-1991 Secretaris-generaal Conferentie Europese transportministers, Parijs
1991-1996 Commissaris van de koningin in Gelderland

En dan ligt er nog een intrigerend werkstuk op de plank, Het hebzuchtgas. Terlouw schreef het sprookjesachtige verhaal in 2014 als derde deel in de Katoren-reeks. Maar is het eigenlijk wel een kinderboek? Daar zijn Terlouw en zijn uitgever nog niet helemaal uit. De uitgever zag liever een boek over de klimaatverandering, voor kinderen verklaard. Maar dat is Terlouw te zoet. 'Ik wil schrijven over wiens schuld het is.'

In het verhaal zijn de rijke directeuren van Katoren vergiftigd door het hebzuchtgas: er gaat maar één ding boven geld en dat is méér geld. Want andermaal: geld is macht.

Hij vertelt dat hem onlangs was gevraagd om in de kerk van Wilp een lezing te houden over integriteit. Hij had gezegd: nee, weet ik niks van. Maar hoe gaat zoiets, ze houden aan en ten slotte zeg je toch ja, want je wilt niet hooghartig overkomen. Een paar honderd man in die kerk. Zijn verhaal was: als de politiek minder integer is, is de samenleving dat ook. Daar bestaat een wisselwerking tussen.

Terlouw: 'Als je ziet hoe gemakkelijk het geaccepteerd wordt dat politici zich schandelijk gedragen. Het is vrij gewoon geworden. Je zult de verkiezingen er niet door verliezen.'

Hij noemt bij wijze van illustratie de VVD'ers die het veld hebben moeten ruimen, met een bevlekt blazoen. 'Het heeft de partij totaal niet geschaad.'

Meteen maar de oudemannenvraag, die kunnen we maar beter gehad hebben: was vroeger alles beter?

'Ik ben beducht voor die vraag. Maar ik kan niet anders zeggen dan dat het anders was, beter, ja. Gouden handdruk? Dat was je eer te na. Tegenwoordig is dat niet meer zo. Ik heb na mijn pensionering in tal van besturen gezeten en daar te maken gehad met directeuren die moesten vertrekken omdat ze slecht presteerden. Doodgewoon vonden ze het om met een gouden handdruk weg te gaan. De reden was dat het gewoonte was.

'De publieke moraal, onder politici en ook in de samenleving, is echt minder geworden. We zijn minder nauw in onze ingewanden dan vroeger. Vroeger vonden we dingen eerder verkeerd en leugenachtig en hypocriet dan tegenwoordig.'

We komen te spreken over de Amerikaanse verkiezingscampagne. 'Neem die Clintons', zegt hij strijdlustig. 'Tweehonderdduizend dollar voor een lezing. Wat is dat voor moraal? Waarom denk je dat je dat waard bent? Hoe wil je nou president van de Verenigde Staten worden als je zo met geld om gaat?

'De jonge mensen willen Bernie Sanders, de senator uit Vermont en tegenkandidaat van Hillary Clinton. Die hoor je zeggen dat hij in zijn campagne minder met de grote geldmachines van doen heeft, met Wall Street en dat soort contacten. Wat me goed doet, is dat in Amerika jonge mensen op een man van 74 gaan stemmen omdat hij zegt: we moeten het hebben van idealen, we moeten veertig jaar terug, toen we nog niet geheel en al door kapitaal werden geregeerd.

'In de Bijbel staat: eerder gaat een kameel door het oog van de naald dan dat een rijke ingaat in het koninkrijk der hemelen. En er is een volksrijmpje dat zegt: vijf en zes die geven niet, één en twee die kunnen niet, maar vier en drei die geven vrij. Daar zit veel waars in, vind ik. Gewone burgers willen delen. Rijke mensen zijn bijna van nature niet solidair.'

Zelfredzaamheid is dan ook de moderne deugd.

'Ik noem het een overheid die niet meer garant staat voor zijn burgers. Kijk naar de Partij van de Arbeid, de partij kwam in 2012 met 38 zetels uit de verkiezingen, nu schommelt men in de peilingen rond de 10. Dan vragen journalisten aan Samsom: hoe komt het, die terugval? Je hoort geen enkele fundamentele verklaring. Ik denk dat het komt doordat ze de zekerheid van een verantwoordelijke overheid hebben laten glippen.

'De klimaatcrisis is een glasheldere illustratie. Eigenlijk weet iedereen wat we zouden moeten doen. Ik zeg als natuurkundige: het probleem is simpel oplosbaar. Simpel. De zon schijnt iedere dag een enorme hoeveelheid energie op de aarde; 98 procent ervan gaat zo weer het heelal in. Het winnen van duurzame energie uit die overvloed is een peuleschil.' Nog eens, met veel nadruk: 'Een peuleschil. Echt waar.'

Beeld Sanne De Wilde

De bestuursvoorzitter van Shell zei anders laatst nog dat we voorlopig afhankelijk zullen blijven van fossiele brandstoffen.

'Ja, precies. Het kapitaal zegt: dat kan helemaal niet, het zijn dure investeringen, hartstikke moeilijk, het gaat nog jaren duren. Ik zeg als natuurkundige: het is doodsimpel.'

Maar wat let ons dan?

'Dat is het gekke: als de politiek de kracht zou opbrengen om te zeggen: jongens, jullie zullen wel moeten, dan geloof ik dat de grote oliemaatschappijen meegaan. Het zijn op zichzelf hartstikke goeie kerels die daar zitten. Als ze weten dat ze voortaan elkaar moeten beconcurreren op duurzaamheid, gaan ze mee. Maar als de politiek dat niet afdwingt, gebeurt het niet.

Een diepe zucht en dan: 'De politiek luistert naar het kapitaal. En het kapitaal heeft er geen zin in.'

Toen ik u belde voor deze afspraak zei u dat we kapotgaan aan het neoliberalisme. Is het zo ernstig?

'In Amerika bezit nu 1 procent van de bevolking de helft van het nationaal inkomen. Wat voor massieve macht gaat daarachter schuil, denk je?

'Hoe zal het straks zijn als op grote schaal klimaatvluchtelingen naar Europa komen? En die komen hier absoluut als het zo doorgaat. Grote aantallen mensen die verjaagd worden door droogte en door overstromingen.'

U bent bijna 85 en radicaler en somberder heb ik u eigenlijk niet eerder gehoord.

'Het ligt niet in mijn aard om pessimistisch te zijn. Ik denk altijd: ach, op een of andere manier komt het wel goed. Bij de pakken neerzitten helpt ook niet. Maar dan moet de politiek zich wel teweerstellen.

'Ik heb op het jubileumcongres van D66 gezegd: jongens, het liberalisme van ons is toe aan een nieuwe bezinning. Ik ben heel erg voor allerlei individuele vrijheden, maar laten we de publieke taak van de overheid alsjeblieft niet veronachtzamen. Pas toch op voor de wet van de jungle.'

Bij het afscheid blijkt dat de vraag hem nog dwars zit. 'Ik hoor nog wel eens om me heen: wat ben je links geworden. Dat is een verkeerde aanname. Ik zei dit soort dingen al in de jaren zeventig. Toen was daar niets radicaal aan. Het is de samenleving die zo rechts is geworden, zo verschrikkelijk rechts.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.