Het kalifaat is daar

Radicalisme - Hoe gevaarlijk is ISIS?

Het jihadleger ISIS heeft zijn uitvalsbasis verstevigd. Wereldbedreigend, maar militair ingrijpen zal niet helpen. Laat het Westen zich op de jongeren richten.

'Dramatisch.' Vraag jihad- en Midden-Oostendeskundigen naar commentaar op de gebeurtenissen van afgelopen week in Irak, en al in de eerste minuut valt het woord.


De ene na de andere stad in het noorden van het land viel als een rijpe vrucht in handen van de Islamitische Staat in Irak en de Levant (ISIS). Het deel van Syrië dat de jihadstrijders controleren, gevoegd bij hun terreinwinst in Irak, krijgt de trekken van wat de naam van hun organisatie belooft: een kalifaat rond de oevers van Eufraat en Tigris.


Daarmee dreigt een eind te komen aan de staatkundige ordening van het Nabije Oosten zoals die na de Eerste Wereldoorlog werd bekokstoofd door de koloniale machten. Niemand gelooft dat Bagdad de verloren gebieden spoedig kan terugveroveren. De opdeling van Irak lijkt aanstaande.


Zorgwekkender nog is dat de regio de voornaamste uitvalsbasis kan worden van het mondiale jihadisme. Zoals door Osama bin Laden ooit terreuracties werden voorbereid vanuit de Afghaanse bergen, zo kan dat straks vanuit de Syrisch-Iraakse vrijstaat. Jonge vrijwilligers uit de hele wereld kunnen er worden getraind en gehersenspoeld.


'Hier in New York sloeg het nieuws in als een bom', zegt Peter Knoope, directeur van de Haagse denktank International Center for Counter-Terrorism (ICCT). 's Werelds terrorisme-experts buigen zich in het VN-hoofdkwartier over de tweejaarlijkse herziening van het belangrijkste VN-document over terrorisme, de Global Counter Terrorism Strategy uit 2006. Knoope: 'Alle deskundigheid op een kluitje.'


Het nieuws over de val van Mosul sijpelde door in alle gesprekken. Een gevoel van urgentie overviel de bijeenkomst. Maar een oplossing voor de Iraakse crisis hadden de experts niet.


De opmars in Irak heeft de strijders van ISIS vleugels gegeven, en is een signaal aan jihadisten overal ter wereld, zegt Myriam Benraad van de European Council on Foreign Relations. 'Het is een aanmoediging voor strijders in Noord-Afrika, het Golfgebied, Afghanistan.'


Knoope wijst op Centraal-Azië, waar 'een enorme voedingsbodem' bestaat voor islamitisch radicalisme. Als de Amerikaanse troepen weg zijn uit Afghanistan, kan dat land worden gebruikt als springplank voor uitbreiding van de heilige oorlog naar Oezbekistan en andere 'stans'.

Potentieel doelwit

Maar ook Europa en de VS, zeggen alle experts, zijn potentieel doelwit van in het Syrisch-Iraakse kalifaat beraamde acties. Een nieuw verschijnsel daarbij is de in Europa opgegroeide jihadstrijder die als tijdbom naar huis terugkeert.


'Het Joods museum in Brussel was nog maar het begin', zegt Thomas Pierret van de University of Edinburgh. 'Er zullen in het Westen meer aanslagen volgen, dat is onvermijdelijk.'


Dit kan worden aangewakkerd door de rivaliteit tussen ISIS en Al Qaida. De eerste kwam voort uit de laatste, maar de tovenaarsleerling heeft de meester ruimschoots overvleugeld. ISIS stelde afgelopen week in één klap Al Qaida in de schaduw als 's werelds meest effectieve jihadistische organisatie.


'Al Qaida moet jaloers zijn op wat ISIS heeft bereikt', zegt Pierret. 'Ze kunnen worden verleid tot een competitie: wie durft de stoutmoedigste acties aan?'


ISIS-leider Ibrahim al-Baghdadi is volgens Theodore Karasik van denktank Inegma in Dubai nu groter dan Ayman al-Zawahiri, de leider van Al Qaida sinds Bin Ladens dood. 'Het succes van ISIS benadrukt de ineffectiviteit van Al Qaida. Al-Zawahiri zit daar maar ergens en doet niet veel, behalve commentaar leveren.'


Veel Al Qaida-filialen, zegt Karasik, beginnen al-Baghdadi als hun charismatische voorbeeld te zien, en ISIS als de organisatie die echt bereid is te vechten en het ideaal te verspreiden.


Op de kaart van het Midden-Oosten ziet die verspreiding eruit als een agressieve huidziekte. De ISIS-vlekken dijen vervaarlijk uit. Waar houdt het op?


In eerste instantie heeft ISIS - zie de naam - een islamitische staat in Irak en de Levant op het oog. Daar willen ze hun kalifaat vestigen, zegt Benraad, zoals in de Gouden Eeuw van de islam (622-1258). 'Syrië en Irak vormen er de kern van. Het is het natuurlijk territorium van het kalifaat, met Bagdad als hoofdstad.'


Maar zullen de strijders van ISIS daar stoppen? Er is geen enkele reden dat te veronderstellen. ISIS heeft een goddelijke missie, die geen territoriale grenzen kent. Als het kan, zullen ze heel Irak veroveren, en niet alleen Irak. 'Natuurlijk, waarom niet? Het kalifaat strekt zich in principe uit tot Marokko, of nog verder. En ze voelen zich nu gesterkt.'


ISIS is onderdeel van de tweede generatie mondiale jihadisten. Al Qaida, de eerste generatie, vormde een soort familie van regionale groepen die opereerden in coördinatie met het centraal leiderschap.


De mate van centrale aansturing blijft punt van discussie in kringen van terrorisme-experts. Sommigen menen dat de acties vanuit Pakistan worden geleid, anderen dat de filialen onafhankelijk opereren en hooguit leren van elkaars tactieken. 'Feit is dat de internationale contacten intensief zijn', zegt Knoope. 'Men houdt elkaar op de hoogte van methoden die effectief zijn gebleken.'


Dat laatste geldt ook voor de tweede generatie jihadisten, die geen centraal leiderschap kennen. Groepen als ISIS, Boko Haram (Nigeria), Al Anshar (Noord-Afrika) en Al Shabaab (Somalië) zijn elk voor zich het product van lokale grieven en conflicten. Ze hebben een lokale agenda en trekken jongeren die een oplossing zoeken voor hun lokale misère.


Knoope: 'In landen als Mali kun je ervoor kiezen werkloos te blijven, of lid te worden van een smokkelbende. Je kunt je ook aansluiten bij een politieke organisatie die belooft al je problemen op te lossen in een islamitische staat.'


Maar de retoriek van zulke organisaties, hun ideologische lokroep, is die van de wereldwijde jihad, en inmiddels vormen ze een netwerk dat nu eenmaal geen optelsom is van dorpsruzies. Wat hen bindt is de strijd voor de islam, tegen de ongelovigen. Enorm veel jongeren die zeggen: laten we dan maar vechten. Het biedt handelingsperspectief.


Zijn ze eenmaal gerekruteerd, zegt Knoope, dan wordt er een 'internationale saus' overheen gegooid door de leiders, wier ideologische blikveld immers verder strekt dan de lokale grieven. Het uiteindelijke doel is de salafistische terugkeer naar de hoogtijdagen van de islam. Knoope ziet een stippenkaart vol 'pockets' ontstaan, nesten en vrijstaten van jihadisme die uiteindelijk aan elkaar moeten groeien tot één kalifaat.


Lokale agenda of mondiale jihad? Het is een tweeslachtigheid die binnen de organisaties ook echt bestaat. En bijna altijd wordt de factiestrijd gewonnen door de internationalisten. Zij zijn agressiever, hun boodschap en voorhoedepretentie spreken tot de verbeelding en ze vallen in de smaak bij de rijke buitenlandse financiers van het jihadisme.


Ook in het geval van ISIS is de kwestie aan de orde. Zal de beweging zich, met de vestiging van een 'islamitische staat', gaandeweg ook als staat willen gedragen? Rationeler, pragmatischer, verantwoordelijker?


De meeste deskundigen verwachten dat niet. Toch zal ISIS die verantwoordelijkheid zeker in één opzicht krijgen opgedrongen, meent Pierret. Wie een grondgebied langdurig in handen heeft, wordt vatbaar voor represailles van andere landen. 'Ze kunnen deelnemen aan de wereldwijde jihad, maar daarvoor betalen ze een prijs. Ze worden kwetsbaar. Dat is hun dilemma.'


Afgewacht moet worden in hoeverre ISIS in staat zal zijn de veroverde gebieden echt te gaan regeren. Bij Mosul zal daarvan geen sprake zijn, meent directeur Thomas von der Osten-Sacken van de Iraaks-Duitse ngo Wadi, die jarenlang een kantoor had in die stad.


Volgens hem is Mosul te veel een etnische lappendeken om effectief te besturen. Er leven Koerden, Assyrische christenen en sjiieten. De soennitische clanleiders in de stad werken mogelijk op pragmatische gronden samen met ISIS, maar willen zich niet blijvend onderwerpen aan het gezag van de extremisten. 'De regering in Bagdad had allang geen controle meer over de stad. Het was altijd een broeinest van extremisten. Oud-leden van de Baath-partij van Saddam Hussein werkten er samen met islamisten.'


Von der Osten denkt niet dat ISIS Mosul zal kunnen besturen; niet zoals het Syrische Raqaa, hun modelstad. Mosul wordt volgens hem een 'failed city', naar analogie van de 'failed state' zoals we die kennen uit Somalië en Afghanistan.


Ook Volker Perthes, directeur van denktank SWP in Berlijn, voorziet een 'zone van wanorde', een wirwar van warlords, stamhoofden, tribale leiders, georganiseerde misdaad en safe havens voor extremisten en jihadisten.

Lokaal niveau

Wat de vraag alleen maar prangender maakt: waar houdt dit op?


Wat niet zal helpen, zegt ICCT-directeur Knoope, is militaire actie van het soort dat we eerder zagen in Afghanistan en Irak. Daarvan zijn de in New York vergaderende deskundigen hoe langer hoe meer overtuigd geraakt.


Een oplossing kan alleen worden gevonden op het lokale niveau waar de extremisten hun aanwas rekruteren. Jongeren in een omgeving van armoede, werkloosheid en corruptie moet perspectief worden geboden op een beter bestaan. Want juist op hen - duizenden in Noord-Afrika, Indonesië, Pakistan - heeft Syrië een enorme aantrekkingskracht.


'De reflex van overheden blijft: we worden aangevallen, dus we moeten militair optreden. Dat kan nodig zijn. Maar parallel daaraan moet je die jongeren een alternatief bieden. Die stem wordt hier in New York steeds krachtiger. De militaire reflex ontmoet steeds meer weerstand.'

ISIS

Beweging staat bekend om terreur

In maart 2013 kreeg ISIS de Syrische stad Raqqa in handen waar de beweging direct een 'terreurbewind' installeerde. Muziek, dans, alcohol, roken en buitenechtelijke seks zijn streng verboden.


Wie de wet overtreedt, riskeert geseling, amputatie van ledematen of executie. In februari 2014 zou een meisje zijn gestenigd, omdat ze een Facebookpagina zou hebben. Publieke kruisigingen dienen om de bevolking te intimideren. Christenen worden verplicht tot het betalen van speciale belasting in ruil voor veiligheid. Weigering betekent executie.


Eind 2013 publiceert Amnesty International een rapport over de omstandigheden waarin ISIS gevangenen houdt in Raqqa en Aleppo. Voormalige gevangenen vertelden over afranselingen, elektrische schokken en uithongering.


Aan de inname van de Iraakse stad Mosul door ISIS ging een golf van terreur vooraf. Bij aanslagen in diverse Iraakse steden, waaronder Bagdad, vielen vorige week meer dan honderd doden.


Mehdi N., verdachte van de aanslag bij het Joods Museum in Brussel, werd aangehouden met een kalasjnikov die was gewikkeld in een vlag van ISIS. Waarschijnlijk heeft hij tijdens zijn verblijf in Syrië bij de jihadistische organisatie gevochten.


Omdat ISIS ook geweld gebruikt tegen de lokale bevolking en andere, in hun ogen afvallige, moslims brak in februari zelfs Al Qaida met de beweging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.