INTERVIEW

'Het kabinet hoeft niet weg, het beleid moet beter'

Ze stuurden de koers van het kabinet bij, maar de D66-aanvoerders hielden slim hun handen vrij. Na volgende week zal hun invloed verder groeien.

Partijleider Alexander Pechtold en senator Thom de Graaf: 'Wij vallen nooit meer zo diep als vroeger.' Beeld Mike Roelofs

Ze kennen elkaar al 25 jaar. In 1990 stond Thom de Graaf tweede op de D66-lijst bij de gemeenteraadsverkiezingen in Leiden. Alexander Pechtold was fractie-assistent. De Graaf: 'We haalden een geweldige overwinning: van 2 naar 8 zetels. Maar we werden buiten het college gehouden.'

Pechtold: 'Binnen een dag.'

De Graaf: 'Door de PvdA. Met de historische tekst: ze mogen dan wel gewonnen hebben, maar ze hebben geen wortels in de Leidse samenleving. Tijdens de eerstvolgende vergadering van de gemeenteraad, ik zal het nooit vergeten, ging Alexander rond met een groot dienblad met glaasjes wortelsap.'

P: 'Onder het mom: drink op, dan hebben we allemaal dezelfde wortels.'

Het was het gezamenlijke begin van een lange mars die hen beiden voerde naar het partijleiderschap en een ministerspost. Nu, 25 jaar later, lijken ze aan de vooravond te staan van een verkiezingsoverwinning bij de statenverkiezingen van volgende week. Een overwinning die hun positie op het Binnenhof verder zal versterken. Pechtold (49), partijleider, en De Graaf (57), de nieuwe eerste man in de senaat, zien tot hun voldoening dat de peilingen gunstig staan.

VVD en PvdA hebben het zware werk gedaan en krijgen de klappen. U schuift op deelterreinen aan en mag pronken met meer geld voor onderwijs. Hoog tijd om zelf te gaan regeren?

P: 'Ja, na verkiezingen. Na Twééde Kamerverkiezingen.'

U wordt slapend rijk.

P: 'Dat vloeit voort uit een onzorgvuldige formatie. Laten we het zo stellen, twee jaar geleden was het kabinet geïmplodeerd als we niets gedaan hadden. Je kan het ook zo zien dat D66, ChristenUnie en SGP ervoor hebben gezorgd dat er in anderhalf jaar wel wat is gebeurd.'

U wilt wel verder bezuinigen en PvdA en VVD niet. U wordt daarmee plots in het nauw gedreven.

P: 'Dat wil D66 helemaal niet. Het is onzin. Ze zijn wat paniekerig. In het debat bij Pauw begonnen er twee tegelijk tegen mij. Het is hoog spel van Rutte. Maar ik snap vanwege onze hoge peilingen dat ze jaloers zijn. Zo zie je maar dat je in campagnetijd van meest geliefde tot meest gevreesde oppositie kan worden.'

Hoe zit het dan met die 1,5 miljard die u wel wilt bezuinigen en zij niet?

P: 'Ik citeerde een kabinetsvoorstel om 100 duizend banen te scheppen. Als je dat wilt, moet je de belastingen verlagen. Tegelijkertijd heeft de overheid vorig jaar voor 1 miljard euro mensen extern ingehuurd. Daar kun je heel kritisch naar kijken. Niet bezuinigen op de maatschappij, maar op een groter wordende overheid, áls dat nodig is.'

Heeft die bejegening destijds in Leiden invloed gehad op uw latere, vaak wat moeizame omgang met de PvdA?

P: 'Nee. Wel voor het omgaan met de macht. Die als het ware vanzelfsprekende houding van 'wij zijn de baas', die je toen lokaal bij de PvdA en nationaal bij het CDA zag, is voor mij tot op de dag van vandaag iets waarvoor ik de eigen partij probeer te waarschuwen.'

dG: 'Je zag toen in Leiden - wat je later ook in Amsterdam hebt gezien - wat er gebeurt als een partij te lang aan de macht is. Maar ik heb geen aversie tegen de PvdA. Het is nooit helemaal een gelukkige combinatie geworden, PvdA en D66, maar dat ligt niet aan de persoonlijke relaties.'

D66 gaat aan invloed winnen. U krijgt meer senaatszetels. Wie van u bepaalt straks de koers?

dG: 'De Eerste Kamerfractie maakt zijn eigen afwegingen, maar kijkt goed naar de standpunten die de Tweede Kamerfractie heeft ingenomen. Het politieke primaat ligt bij Alexander en zijn fractie, maar bij belangrijke akkoorden zal hij altijd vragen of wij die mede kunnen dragen.'

P: 'De kracht van onze partij is maximaal als ook de laatste D66-senator bij de stemmingen zijn hand opsteekt. Daarom hebben we ook een paar keer vergaderd met beide fracties tegelijk.'

Bij D66 is geen ruimte voor dissidenten à la Adri Duivesteijn bij de PvdA?

dG: 'Je moet nooit uitsluiten dat een senator op grond van een later verkregen inzicht zegt: mijn individuele mandaat dwingt mij tot een tegenstem. Maar als een politiek leider zijn politieke gewicht in een akkoord heeft gelegd, en je hebt elkaar goed geïnformeerd, dan is die kans klein.'

Succes is een kwestie van discipline?

P: 'Ja. Slagkracht organiseren. Zorgen dat als je iets vraagt in onderhandelingen, dat je daarna ook kunt leveren. Natuurlijk bestaat er een zeker staatsrechtelijk ongemak bij de senatoren, maar daar houd je in het proces rekening mee.'

D66 wil van de senaat af, maar stelt een kandidatenlijst op met kopstukken als Paul Schnabel en Alexander Rinnooy Kan. Is dat niet tegenstrijdig?

dG: 'Wij zijn niet voor een tweekamerstelsel. Wij willen één Kamer, op voorwaarde dat we constitutionele toetsing van wetten invoeren, maar dat voorstel haalt het steeds niet. In de tussentijd doen wij onze democratische plicht. Daarin zit geen enkele tegenstelling.'

U haalt mogelijk 10 zetels in de senaat. Voelt het alsof u eindelijk gaat oogsten?

P: 'Iets in mijn karakter verhindert mij altijd om van het moment zelf te genieten. Ik ben altijd bezig met het volgende.'

De ondergang?

P: 'Nee! Ik ben altijd bezig met bouwen! Ik vraag me nu al af: wat betekent dit voor de zomer, voor de onderhandelingen met het kabinet over de begroting? Genieten van het moment... ik zou het meer moeten doen.'

dG: 'Tot een jaar of acht geleden was D66 heel kwetsbaar voor pieken en dalen. Alexander heeft er een stabiele partij van gemaakt, met een professionele organisatie. Vroeger was D66 meer een gentleman's hobby: wel belangrijk, maar er werd te weinig tijd aan besteed. Mocht het nu weer eens wat minder gaan, dan vallen we nooit meer zo diep als vroeger.'

P: 'Ik heb altijd geloofd dat de ontzuiling ertoe zou bijdragen dat de positie van D66 als middelgrote of zelfs grote partij beter bij deze tijd past dan de drie oude, traditionele partijen. Maar ik kon er nooit helemaal de vinger op leggen, zeker niet toen het slecht ging met ons.'

Wat betekenen 10 zetels straks aan de onderhandelingstafel?

P: 'VVD en PvdA snappen echt wel dat wij dan meer invloed willen. Ik vind het onverantwoord als er niet meer over ambitie wordt gesproken. Als dat belastingstelsel een wassen neus blijkt te zijn. Als Rutte maar blijft volhouden 'Kijk eens, wij zijn de beste van Europa', terwijl dat aantoonbaar niet waar is. Als de koopkracht op nul staat en de werkloosheid in januari weer oploopt. Daar gaat het me om. De tweede helft van deze kabinetsperiode moet inhoudelijk gevuld worden. Daar ligt een behoorlijke agenda, het belastingstelsel voorop.

'Op Prinsjesdag zagen we dat er op de ministeries geen plannen meer lagen. De ministerraad is wekelijks om half twee klaar. Van het regeerakkoord is de helft geschrapt en de andere helft uitgevoerd of bijgesteld. Een kabinet dat de ambitie en het mandaat heeft om tot maart 2017 door te gaan, kan niet nu al zeggen: werkloosheid? Ja, we wachten op meevallers. Energie? We hebben nu eenmaal een energieakkoord. Typerend was het gasdebat, over de veiligheid. Daar moeten kabinet en Kamer serieus mee omgaan. Als het getouwtrek wordt met miljarden kubieke meters, dan neem je de mensen niet mee. Laten we een serieuze, schone energieagenda maken.'

U houdt dat kabinet wel in het zadel.

dG: 'Nee. Wij zeggen tegen de kiezer: u wilt stabiliteit, u wilt dat de voorzichtige economische groei doorzet, dan moet het kabinet niet gaan stilzitten. Dat is onze inzet. Het kabinet hoeft niet weg, dat is niet onze ambitie. Het beleid moet beter, dát is het doel. Net als de afgelopen twee jaar.'

Maken 10 zetels in de senaat de volgende kabinetsformatie anders?

P: 'Zeker.'

Wordt er achter de schermen al gebouwd aan die nieuwe coalitie?

P: 'Nee. Daarvoor is het te onvoorspelbaar. Een ding staat wel vast: bij de volgende formatie zal niet meer met een schuin oog, maar met een volle blik naar de Eerste Kamer worden gekeken. Het getal 38 (de meerderheid in de senaat, red.) is sinds Rutte een politieke term geworden. Iedere informateur dient er straks rekening mee te houden. Neem je dan 10 zetels mee, dan is dat in welke constellatie dan ook van invloed.'

Sorteert u voor op een CDA/VVD/D66-kabinet?

P: 'Nee! Alleen al de volgorde die u noemt, bevalt mij niet.'

Maar als het even kan mijdt u de PvdA, toch? Dat scheelt veel ongemak en strijd.

P: 'Het beeld dat het tussen PvdA en D66 alleen maar strijd is. Dat moet echt anders. Ja, het is waar dat wij door de goede uitslag bij de gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar in veel grote steden het roer een keer hebben kunnen overnemen. Maar ik vind niet dat daardoor de komende jaren een verdere verwijdering moet ontstaan tussen PvdA en D66. Ik roep de PvdA op tot veel meer samenwerking op de progressieve standpunten. Het asielbeleid, de rechtsstaat, Europa, het Midden-Oosten, de vrijzinnigheid in medisch-ethische kwesties, onderwijs als het erop aankomt - er zijn veel meer overeenkomsten dan je misschien op dit moment denkt doordat de sociaal-economische agenda zo dominant is.'

U beiden hebt nog een gemeenschappelijke band: Pechtold volgde in 2005 De Graaf op als minister, na de nacht waarin PvdA'er Ed van Thijn tegen de deconstitutionalisering van de burgemeestersbenoeming stemde. De Graaf stapte boos op. Hoe is het om beiden een half ministerschap mee te dragen?

P: 'Leerzaam. Been there, done that and got the T-shirt.'

dG: 'Ik maak bewaar tegen de term half ministerschap. Twee jaar lang heb ik me als minister en vicepremier een slag in de rondte gewerkt en het nodige uitgezet. Het grotestedenbeleid bijvoorbeeld, en wat altijd een beetje onder de radar blijft: de herinrichting van het Koninkrijk.'

P: 'Als je naar de portrettengalerij op het ministerie kijkt, hebben we het helemaal niet zo slecht gedaan. Er zijn er ook geweest die er 9 maanden zaten. Of 3.'

Beeld de Volkskrant

De uitdager uitgedaagd

Diederik Samsom begon, Mark Rutte viel gretig in. Met zichtbaar genoegen wierpen de coalitieleiders zich woensdagavond in het debat bij Pauw op Alexander Pechtold. Twee jaar lang verdroegen zij Pechtolds geselingen (schiet eens op, ga nou eens regéren) in berustende stilte - ze hadden hem nodig - om vervolgens lijdzaam te moeten toekijken hoe hun kiezers vertrokken en, in veel gevallen, recht in Pechtolds armen liepen.

Maar in deze campagne hebben ze dan toch iets gevonden waarmee ze hem, of in elk geval zijn kiezers, denken te raken: de bezuinigingsdrift van D66. Net nu de coalitiepartijen zelf hebben besloten dat het wel mooi is geweest, hebben Pechtold en CDA-leider Buma hun oog laten vallen op de overheidsuitgaven. Die groeien de komende twee jaar nog altijd met 13 miljard euro. Dat kan wel wat minder, vindt Pechtold: gebruik het geld liever voor lastenverlichting.

Dat had Rutte als VVD-leider op een ander moment ook kunnen zeggen, maar hij houdt nadrukkelijk rekening met de stemming onder de kiezers: die zijn het bezuinigen moe. En niet alleen in het linkerkamp. Uit peilingen blijkt al geruime tijd dat ook een groot deel van de potentiële D66-achterban het welletjes vindt. Dat is Rutte en Samsom zeker niet ontgaan.

PvdA-minister Dijsselbloem van Financiën wierp vorige week al het prille economisch herstel in de strijd. 'Dat laat ook zien dat het onzinnige voorstel van D66 en het CDA om 13 miljard euro te gaan bezuinigen, niet alleen economisch heel onverstandig zou zijn, maar ook financieel onnodig.' Dat wekte de woede van Pechtold (die heeft het nooit over 13 miljard gehad), maar sindsdien proberen ook Rutte en Samsom het woord D66 in elke zin te combineren met 'nieuwe bezuinigingen'. Het debat wordt na 18 maart verder gevoerd, binnenskamers, in de onderhandelingen over het nieuwe belastingstelsel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden