ReportageAlgemene financiële beschouwingen

Het kabinet heeft miljarden ‘gratis’ geld weg te geven, en toch mort de Tweede Kamer

Het kabinet wil miljarden uitgeven via het Nationaal Groeifonds en de BIK, een subsidie voor het bedrijfsleven. De Tweede Kamer vreest fraude en wil inspraak. ‘Dit dreigt een oud recept voor de oude economie te worden.’

Minister Wopke Hoekstra van Financiën (CDA) tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen in de Tweede Kamer.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Het is nog niet zo gemakkelijk 20 miljard euro ‘gratis’ geld uit te geven, leren de Algemene Financiële Beschouwingen ons dit jaar. De Tweede Kamer is het er roerend over eens dat Nederland ‘zich uit de crisis moet investeren’. Ook is er zeer brede steun voor het kabinetsplan de staatsschuld bewust te verhogen, om zo geld vrij te maken voor miljardeninvesteringen in ‘structurele versterking’ van de Nederlandse economie.

Een naïeveling zou kunnen denken dat de parlementariërs zich in een paradijselijke situatie bevinden. In plaats van lastige keuzes te moeten maken met een krap budget, waarbij de ene politieke wens ten koste gaat van de andere, krijgen ze miljarden euro’s toegeworpen waarop ze helemaal niet gerekend hadden. Maar het lijkt donderdag wel alsof minister Hoekstra (Financiën) en diens staatssecretaris Vijlbrief een stevig bezuinigingspakket hebben gepresenteerd, in plaats van een grote zak geld.

De onvrede van de oppositie concentreert zich rond twee nieuwe investeringsinstrumenten die het kabinet wil optuigen. De eerste is het Nationaal Groeifonds. Dit is het beoogde vehikel voor het spenderen van de eerder genoemde 20 miljard euro. De andere steen des aanstoots is de Baangerelateerde Investeringskorting (BIK), een subsidiepot van 4 miljard euro voor het bedrijfsleven.

‘Oud recept’

De oppositiepartijen drenken het Groeifonds in vitriool. Een van hun ergernissen is de voorwaarde dat het geld alleen mag worden uitgegeven aan zaken die aantoonbaar de economische groei bevorderen. ‘Dit dreigt een oud recept voor de oude economie te worden’, fulmineert Henk Nijboer (PvdA). ‘Als je echt wil investeren in de toekomst van dit land, moet je toch structureel investeren in onderwijs?’ De PVV vindt dat het geld rechtstreeks gebruikt moet worden om de koopkracht van burgers op te krikken. GroenLinks en de Partij voor de Dieren eisen dat een deel expliciet gereserveerd wordt voor klimaat- en andere duurzaamheidsmaatregelen.

Denk-Kamerlid Farid Azarkan haakt aan bij de kritiek van de Raad van State en de Algemene Rekenkamer: het Groeifonds zou weinig toevoegen aan de al dertig andere subsidiepotten voor het bedrijfsleven. Azarkan: ‘Wat moeten we eigenlijk met dit fonds? In het verleden hebben we het Fonds Economische Structuurversterking (FES) gehad. Dat was geen succes, want dat geld ging op zoek naar projecten in plaats van andersom.’

Politieke koehandel

Ter verdediging wijst Hoekstra de Kamer erop dat hij het Groeifonds op afstand van de politiek wil zetten. Een ‘achttienkaraats’-commissie van hoogleraren, oud-bestuursvoorzitters, economen en oud-politici zal de ingediende projecten beoordelen en daarover een ‘zwaarwegend advies’ aan het kabinet uitbrengen. Het is nadrukkelijk niet de bedoeling dat de Tweede Kamer gaat oordelen over elke afzonderlijk project. ‘Als dit fonds een onderdeel van politieke koehandel wordt, dan gaan we de FES-kant op en met dat fonds is het helemaal misgegaan. Dat is op gegeven moment doodverklaard’, houdt Hoekstra de Kamer voor.

Maar dat is nou net het grootste bezwaar van de oppositie: in hun ogen probeert Hoekstra op slinkse wijze het budgetrecht van het parlement te omzeilen. De Kamerleden willen vóóraf meebeslissen over de bestedingen van die 20 miljard en niet machteloos aan de zijlijn staan. SP’er Mahir Alkaya: ‘Het is toch een fundamentele keuze of we dat geld gaan investeren in spoorwegen of vliegvelden? Kunnen we straks alleen achteraf een motie van wantrouwen tegen een minister indienen als we het niet eens zijn met een investering? Dat kán toch niet?’

Hoekstra zegt sussend dat ministers heus wel zullen luisteren naar een ‘dienstopdracht’ van de Kamer, maar de oppositie is er niet gerust op. Hier is het laatste woord duidelijk nog niet over gezegd.

Fraudegevoelig

De BIK is nog minder populair. Het kabinet heeft 4 miljard euro uitgetrokken om bedrijven de komende twee jaar aan te zetten tot investeren. ‘Private investeringen zijn heel belangrijk voor de economie’, zegt Vijlbrief. ‘Als die inzakken, verergert de crisis en gaan er veel banen verloren.’ Met dank aan de BIK kunnen bedrijven die in 2021 en 2022 nieuwe investeringen doen een deel van de kosten aftrekken van de loonheffing. Vandaar ‘baangerelateerd’. Bedrijven met veel personeel hebben dus potentieel meer profijt van de BIK dan mkb’ers die slechts een paar man in dienst hebben. Desondanks beweert Vijlbrief dat 60 procent van de BIK-gelden ten goede zal komen aan het midden- en kleinbedrijf. Een onderbouwing levert hij er niet bij.

Ook de BIK roept bij de oppositie visioenen op van een soortgelijke regeling, die achteraf alom tot debacle werd bestempeld: de Wet op de Investeringsrekening (WIR). Daarmee werd door bedrijven op grote schaal gefraudeerd. De Rekenkamer, Raad van State en verschillende economen hebben zich kritisch uitgelaten over de BIK. Bart Snels (GroenLinks): ‘Mijn vrees is dat dit geld - net als bij de WIR - terechtkomt bij bedrijven die tóch al zouden investeren en niet bij bedrijven die het geld echt nodig hebben.’

Het wantrouwen van de Kamer wordt gevoed doordat het kabinet spreekt van een tijdelijke maatregel, maar tegelijkertijd alvast 2 miljard euro per jaar structureel reserveert voor de jaren na 2022. Dat geld is volgens Vijlbrief bestemd voor ‘een regeling met een soortgelijk doelbereik (het verlagen van werkgeverskosten)’. SP’er Alkaya klaagt: ‘Als het om bedrijven gaat, reserveert het kabinet dus eerst geld en haalt vervolgens alles uit de kast om recht te praten wat krom is. Maar als we om geld vragen voor zorgmedewerkers of voor gedupeerden van de toeslagenaffaire, dan moeten er eerst talloze onderzoeken en commissies worden ingesteld.’ Vijlbrief kan zijn borst natmaken.

Verder lezen

Is de BIK wéér een cadeau voor het bedrijfsleven?
Plots stonden de Algemene Beschouwingen in het teken van een vrij onbekende belastingkorting. Is de Baangerichte Investeringskorting (BIK) het zoveelste miljardengeschenk voor het grootbedrijf, zoals de linkse oppositie beweert? Vier vragen beantwoord.

‘Wopke-Wiebes-fonds’ flirt met de toekomst: op korte termijn al miljardenimpuls
Het kabinet trekt 20 miljard uit voor een investeringsfonds dat projecten moet steunen op drie terreinen: fysieke infrastructuur, onderzoek en ontwikkeling en onderwijs. Voorwaarde is wel dat de projecten door niemand anders gefinancierd kunnen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden