Het joodse woord

De tentoonstelling in de Nieuwe Kerk over joodse religie, cultuur, kunst en geschiedenis heeft een heel bijzonder topstuk: een fragment van de Tempelrol (één van de Dode Zee-rollen).

In den beginne was het woord, niet alleen in het Johannes-evangelie in de bijbel, maar ook in de Nieuwe Kerk, waar morgen de tentoonstelling Jodendom. Een wereld vol verhalen opent. Het woord, zegt Edward van Voolen, de verantwoordelijk conservator, is zo belangrijk in de joodse cultuur, dat hij de tentoonstelling daar omheen wilde opbouwen.


Dus hangen in de Nieuwe Kerk inAmsterdam metershoge banieren met teksten uit de joodse traditie en uit de bijbel, waarvan er één het motto van de tentoonstelling kan zijn. Wie een boek en een stuk goud laat vallen, zegt die tekst, moet eerst het boek oprapen en dan pas het goud. En daarom is het hart van de tentoonstelling, die aan de hand van ruim 500 bruiklenen de geschiedenis van drieduizend joodse religie, cultuur, kunst en geschiedenis vertelt, niet een luxe voorwerp, maar een tekst. Het is een fragment van de Tempelrol, één van de Dode Zee-rollen, die in 1947 en daarna rond Qumran zijn gevonden. Het heeft jaren gekost om het Israël Museum in Jeruzalem, waar de Dode Zee-rollen worden bewaard, te bewegen toestemming te geven het te tonen.


Van Voolen, in het dagelijks leven conservator van het Joods Historisch Museum, vindt het van een grote symboliek getuigen dat de tentoonstelling over judaïsme plaatsvindt in een kerk - al is die niet meer als zodanig in gebruik. De Tempelrol kreeg er de belangrijkste plaats: het hoogaltaar. Daar bouwden tentoonstellingsmakers Kossmann.dejong een zwarte doos, verdeeld in drie ruimtes, naar voorbeeld van koning Salomo's legendarische tempel die ook in driëen was verdeeld. In de derde kamer van die tempel, in het heiligste der heiligen, was de ark van het verbond met de Heer geplaatst. In de Nieuwe Kerk is er het fragment van de Tempelrol te zien.


Het is een bescheiden fragment van 14 bij 18 centimeter, waarop de kolommen 19 tot 21 te lezen zijn. De hele Tempelrol is ruim acht meter lang en bevat 65 kolommen op 19 stukken perkament. Hij wordt in Jeruzalem in delen tentoongesteld: een fragment is steeds drie tot vier maanden te zien, en krijgt dan een jaar rust.


Als de tentoonstelling geopend is, zullen voor de zwarte doos twee bewakers zitten, en mogen vijf bezoekers tegelijk naar binnen. Zij zien eerst de oudste tora-rol die in Europa aanwezig is, een tekst die in de 14de eeuw voor de synagoge van Erfurt is geschreven en die is uitgeleend door de staatsbibliotheek van Berlijn. Dan een 10de-eeuws blad uit de Aleppo Codex, een van de oudst bewaard gebleven Hebreeuwse bijbels, die zijn naam dankt aan Aleppo in Syrië, waar hij lang werd bewaard. En tot slot, van oud naar ouder naar alleroudst, de Tempelrol, die gedateerd wordt tussen het eind van de 1ste eeuw voor Christus en het begin van de 1ste eeuw na Christus.


De Tempelrol heet zo, omdat hij richtlijnen geeft voor de bouw van de ideale tempel, de tempel die Salomo had móeten bouwen. De tekst is opgeschreven als een openbaring van God aan Mozes, wiens naam waarschijnlijk in de inleiding werd genoemd. Maar de eerste delen van de tekst, die aan de buitenkant van de rol zaten, zijn verloren gegaan. Hoe verder naar binnen hoe beter de perkamenten bladen bewaard zijn gebleven.


Wie de Tempelrol, en de andere Dode Zee-rollen, geschreven heeft, is onduidelijk. Het kunnen inwoners van Qumran zijn geweest (maar wie woonden daar dan?), of achtervolgde groeperingen die hun kostbaarheden in de buurt van Qumran hebben ondergebracht. Adolfo Roitman, conservator van het Israel Museum, is met het fragment naar Nederland gereisd. Hij acht de kans het grootst dat het om bewoners van Qumran ging, een joodse groep die Essenen heette.


De Tempelrol is in 1956 door bedoeïnen gevonden, en in de Zesdaagse Oorlog in 1967 door toedoen van de archeoloog en generaal Yigael Yadin in handen van de staat Israël gekomen. Zoals dat vaker gaat met oneindig belangrijke archeologische vondsten, werd ook met de Tempelrol nogal zorgeloos omgesprongen. Roitman vertelt hoe de antiquair die de rol van de vinders had gekocht een fragment ervan in een envelop naar Yadin stuurde om te bewijzen dat hij hem echt had. En hoe de rol uiteindelijk in een schoenendoos werd gevonden, verpakt in plastic, waardoor de eerste zes regels van het manuscript door de vochtigheid waren aangevreten. 'Wat tweeduizend jaar bewaard was gebleven, verdween in tien jaar', zegt Roitman.


Los van hun archeologische waarde zijn de Dode Zee-rollen van groot belang voor de Joodse staat. De eerste rollen werden gevonden in 1947 - wat bijna samenviel met de stichting van de staat Israël in 1948 en de banden tussen de joden en het Heilige Land leek te bevestigen.


Een van de redenen waarom de rollen zo'n grote indruk maakten op de joodse bevolking, zegt Roitman, is dat wie Hebreeuws spreekt ze zonder moeite kan lezen. 'Het is niet een of andere heilige taal, maar gewoon, ons Hebreeuws. De Dode Zee-rollen in het algemeen, en de Tempelrol in het bijzonder, laten de continuïteit zien van het joodse volk.'


TEMPELROL in Europa

De tentoonstelling Jodendom, over de joodse geschiedenis, religie, cultuur en kunst, werd gemaakt door De Nieuwe Kerk in samenwerking met het Joods Historisch Museum. Veel van de ongeveer 500 bruiklenen (van meer dan 40 bruikleengevers) die worden getoond, waren nooit eerder in Nederland te zien. Topstukken naast de Tempelrol zijn een Tora-rol uit Erfurt (nu in de Staatsbibliotheek in Berlijn), twee schilderijen van Chagall uit het Tel Aviv Museum of Art en het Alefbet Tapestry, wandtapijten waarop de hedendaagse Russisch-Amerikaanse kunstenaar Grisha Bruskin uitbeeldt hoe mensen met God bezig zijn. Ook een enorm model van de tempel, dat in de 17de eeuw voor de Hamburgse opera werd gemaakt is in Amsterdam te zien.Jodendom. Een wereld vol verhalen. De Nieuwe Kerk Amsterdam. Vanaf morgen tot en met 15 april.


Sinds september zijn de Dode Zee-rollen te bekijken op de site van het Israel Museum in Jeruzalem:


http://dss.collections.imj.org.il


Het fragment van de Tempelrol in de Nieuwe Kerk is niet eerder in Europa te zien geweest. Een ander fragment was wel te zien in Boedapest en drie meter van de Tempelrol werd getoond op de tentoonstelling in het Martin Gropiusmuseum in Berlijn die de 40-jarige betrekkingen tussen Duitsland en Israël markeerde.


Vorige week maakte het Drents Museum bekend in 2013 een tentoonstelling te wijden aan de Dode Zee-rollen. Daarover is drie jaar onderhandeld met de Israel Antiquities Authority. In Assen zullen verschillende fragmenten getoond worden, maar welke dat zijn is nog onderwerp van bespreking.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden