Het jaar waarin de lager opgeleiden achter de rug van de elite vandaan kropen

2011 is het jaar waarin CDA en PvdA het door hen zo gekoesterde poldermodel in rook zagen opgaan. Ze konden er niets tegen doen. De politieke macht is ze uit handen geslagen en ligt nu bij Geert Wilders en Emile Roemer. De nieuwe verhoudingen brengen ook onzekerheid, want hoe nu verder?

Soms dient de politieke geschiedenis zich aan in stilte, op een sombere achternamiddag in december, terwijl de meeste kiezers het niet eens in de gaten hebben. Die stilte daalde dinsdag neer over de bankjes van CDA en PvdA, het steeds kleinere middenblok van de Tweede Kamer, terwijl vanuit alle hoeken daaromheen juist een triomfantelijk applaus opsteeg.


Zojuist had een gelegenheidscoalitie van VVD, PVV, D66, SP, GroenLinks en D66 zomaar per stemming de bedrijfs- en productschappen afgeschaft. De schappen: bakens van het poldermodel, de verbanden waarin werkgevers en werknemers namens de overheid meer dan een halve eeuw lang hele bedrijfstakken reguleerden. Het zwijgen van sociaal- en christen-democraten was in alle opzichten symbolisch. Het is hún polder, hún staatsordening, hún wereldbeeld dat langzaam maar zeker verdwijnt. En in het politieke jaar 2011 is het kennelijk zover gekomen dat CDA en PvdA, ooit samen soeverein, niet eens meer bij machte zijn om de vergruizing van hun wereldbeeld te stoppen als die zich voor hun ogen voltrekt.


De productschappen staan symbool voor de oer-Nederlandse politieke verhoudingen die teruggaan tot de jaren rond de oorlog. Op het hoogtepunt van de verzuiling vonden de arbeidersbeweging en de christelijke smaldelen elkaar in een model waarin ze het samen gingen doen, zonder elkaar al te veel in de weg te zitten: het beroemde rooms-rode compromis.


Vakbeweging en werkgevers in alle zuilen kregen een grote rol bij de uitvoering van overheidstaken. Zo voerden zij de sociale zekerheid uit, waren betrokken bij de ziekenfondsen, bij de arbeidsbureaus en de Kamers van Koophandel. Met de bedrijfs- en productschappen waren de sociale partners verantwoordelijk voor overheidsregelgeving maar konden zij ook zelf regels en heffingen aan bedrijven opleggen. Via CDA en PvdA hadden zij een machtige vinger in de pap in het parlement.


Zo werden we een corporatistische poldernatie. Het land besturen, dat regelden we samen wel. Sociaal-democraten en confessionelen, werkgevers en werknemers, arbeiders en elite. Verticaal georganiseerd: in de politiek lieten de arbeiders zich graag vertegenwoordigen door de intellectuelen. Een land van samenhang.


De afbrokkeling van het midden

In 1994, toen het CDA voor het eerst sinds heugenis niet meer in het kabinet kwam, keerde het tij en sindsdien werd het medebewind van de polder stap voor stap teruggedrongen. Nu, onder de eerste liberale premier sinds 1917, zijn de laatste restjes aan de beurt. De schappen worden opgeheven, de sociale partners verdwijnen uit de Kamers van Koophandel. Ter vervanging richt het kabinet een Agentschap op.


Zo kwam er veel samen in 2011. Het CDA dat zichzelf in de peilingen terug vindt op zetelaantallen die nooit eerder voor mogelijk werden gehouden. De PvdA die structureel voorbijgestreefd lijkt door de militante broeders van de SP. Daarachter de vakbeweging die bijna aan tweespalt ten onder gaat, steeds minder werkenden vertegenwoordigt en nog lang niet klaar is voor een nieuwe toekomst. Alleen de derde poot van het oude model, die van de werkgevers, staat fier overeind. VNO/NCW bewaart de eenheid en is onbetwist uitgegroeid tot de machtigste lobbyclub in Den Haag. Vergenoegd constateren de werkgevers dat zelfs milieuclubs en organisaties voor ontwikkelingssamenwerking, die hen ooit negeerden, nu aankloppen voor steun en advies.


Hoewel enig triomfalisme dinsdag opsteeg uit de rijen van VVD, D66, SP, GroenLinks en PVV, wordt de ontwikkeling door velen op het Binnenhof niet zonder zorgen beschouwd. Grote vragen doemen op. De grote winnaars van 2011 zijn PVV en SP. De een blijft zonder moeite overeind als gedoogpartner, de ander overvleugelt de PvdA aan alle kanten. De positieve gevolgen zijn evident: het openbaar bestuur democratiseert. De lager opgeleiden, de voormalige arbeiders, kruipen achter de rug van de elite vandaan en zoeken via Roemer en Wilders directe toegang tot de macht. Dat maakt de politiek opener dan ooit: de intellectuele voorhoede bepaalt de toon van het debat allang niet meer. In de ogen van velen zijn Roemer en Wilders nauwelijks nog extreem. Politicologen zien SP en PVV zelfs al als het nieuwe politieke midden. Maar dat is dan wel een middenveld dat zich gretig afzet tegen de gevestigde orde en alle voormalige polderconventies verwerpt. SP en PVV brengen van alles, maar geen nieuwe samenhang of onderhandelingsmodel. Sterker: ze willen er niets mee te maken hebben.


Wie waagt zich nog aan het politieke avontuur?

De nieuwe verhoudingen brengen onzekerheid. Ook de werkgevers en de VVD vragen zich zo langzamerhand af wat er gebeurt als het voormalige politieke midden nog verder afkalft. Straks is de vorming van een meerderheidscoalitie van minder dan vier partijen helemaal niet meer mogelijk. Niet voor niets dragen VVD'ers nu al enthousiast uit dat het heel goed werkt, zo'n minderheidskabinet. Verderop in de polder vragen de werkgevers zich af met wie ze straks zaken moeten doen als de vakbeweging zich niet herpakt. De voorheen zo machtige Sociaal-Economische Raad (SER), waarin vakbeweging en werkgevers zaken deden, heeft al jaren geen advies van importantie meer uitgebracht.


En er is nog iets: nu CDA en PvdA net als de andere partijen geen enkele zekere machtsbasis meer hebben en volledig heen en weer worden geslingerd in de gunst van de kiezers, krijgen ook zij het moeilijk om voldoende bekwaam personeel op te leiden voor gemeenteraden, colleges en alle andere bestuursorganen.


Als bolwerken van ideeënvorming en rekrutering van bestuurlijk talent verliezen zij in rap tempo hun waarde. Het is een verschijnsel waar een partij als D66 - jojo sinds jaar en dag - altijd al last van had. Wie waagt zich nog aan het avontuur van de politiek, nu vrijwel zeker is dat het niet al te lang zal duren?


Al die vragen zorgen voor een volstrekt open einde van het politieke jaar 2011. Er is iets aan het verdwijnen, maar wat komt er voor in de plaats?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden