RECONSTRUCTIE

Het ja-knikje tegen de nee-stem

Zes maanden lang is premier Rutte koortsachtig op zoek naar een oplossing voor de uitslag van het Oekraïnereferendum als het medio oktober faliekant misgaat. Zijn opzet om én de nee-stem én het Oekraïneverdrag te sparen, valt uiteen. Een politiek drama dreigt. Of speelt de premier blufpoker? Een reconstructie.

6 april: Premier Rutte hoort in het Torentje de uitslag van het Oekraïnereferendum. Beeld anp

'Chapeau hoor', zegt de EU-ambtenaar. 'Strategisch knap en uiterst behendig geopereerd.' De loftuitingen zijn voor premier Mark Rutte nadat die op 15 december een verklaring van zijn EU-collega's heeft losgeweekt die het mogelijk maakt het EU-Oekraïneverdrag alsnog te ratificeren. 'Zeer professioneel', vervolgt de ambtenaar. 'Maar wel nadat hij de referendumcampagne ronduit had verkloot.'

Acht maanden sleutelden premier Mark Rutte en minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken aan een 'oplossing' voor het 'nee' van 2,5 miljoen Nederlanders tegen het Oekraïneverdrag. 'Te lang', volgens Rutte. Maar ook van de liberale Houdini werd het uiterste gevergd om het 'nee' wel te horen maar niet te honoreren.

1. Het referendum

Het is een zoektocht die begint op woensdagavond 6 april in het Torentje, de werkkamer van de minister-president aan het Binnenhof. Daar wacht Rutte, samen met Koenders en een aantal adviseurs, op de uitslag van het raadgevende referendum over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne. De verwachtingen zijn niet hooggespannen, de peilingen wezen op een 'nee', maar als na 21 uur de uitslagen binnenrollen wordt het stil. 'Damn it!', klinkt het. De opkomstdrempel is met 32 procent net gehaald en het massieve 'nee' (61 procent) komt aan als een mokerslag.

Ruttes adviseurs doen op dat moment wat ze moeten doen: een eerste reactie opstellen, een conceptbrief voor de Tweede Kamer. Rutte en Koenders benen ondertussen heen en weer met hun mobieltje aan het oor. Fractievoorzitters worden gebeld. 'Zeg alsjeblieft niet dat de uitslag direct gevolgd moet worden, geef me tijd', vraagt Rutte. De sfeer is paniekerig.

De premier en Koenders beseffen dat ze in een politiek mijnenveld zijn beland: het 'nee' kan niet genegeerd worden, al helemaal niet met de Tweede Kamerverkiezingen in aantocht. Maar: de handtekening van Rutte staat onder het EU-Oekraïneverdrag; een verdrag dat al geratificeerd is door alle andere EU-landen, Oekraïne én het Europees Parlement; en waarvan verwerping een prachtig cadeau voor de Russische president Poetin zou zijn. Terwijl het allemaal toch was begonnen om Oekraïne een Europees hart onder de riem steken tegen agressor Rusland.

2. Geen gedoe

Op maandag 11 april reist Ruttes EU-adviseur Michael Stibbe naar Brussel, de eerste van een lange reeks bezoeken aan de Europese hoofdsteden. Stibbe wacht een koel onthaal door de kabinetschef van EU-president Donald Tusk en die van Europese Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker. 'Het 'nee' is jullie probleem, jullie moeten het oplossen. Val ons niet lastig!', krijgt hij te horen. Hem wordt geadviseerd bilateraal iets met Oekraïne te regelen, of anders een vrijblijvende verklaring van de Europese ministers van Buitenlandse Zaken. Maar geen gedoe voor de regeringsleiders. 'Hoe hoger het niveau, hoe politieker het wordt, hoe groter de risico's', is de waarschuwing die Stibbe mee naar huis neemt.

10 oktober: chagrijnige gezichten bij de fractieleiders van de oppositie na overleg met Rutte. De sfeer daalt naar een dieptepunt. Beeld anp

Tusk, Juncker en de andere leiders, hebben op dat moment iets anders aan hun hoofd: het Brexit-referendum op 23 juni. Dat werpt zijn schaduw ver vooruit. Al maanden verdwijnen voor Groot-Brittannië onwelgevallige wetsvoorstellen een voor een in de ijskast. Het laatste waarop Brussel zit te wachten is Nederland openlijk te hulp snellen om een referendumuitslag te omzeilen. 'Dat zou echt het verkeerde signaal naar de Britten zijn geweest', zegt een EU-ambtenaar.

Op 12 april schrijft Koenders aan de Tweede Kamer: 'Het is duidelijk dat het kabinet zich hier begeeft op onontgonnen terrein, zowel nationaal als Europees. Dat vraagt om een zorgvuldige, stapsgewijze aanpak die enige tijd zal vergen.'

3. Inlegvelletje

In mei en juni beginnen de onderhandelingen in Brussel, achter de schermen en met de Brexit-handrem erop. Rutte houdt contact met Tusk, Juncker, bondskanselier Angela Merkel en de Franse president François Hollande, maar ook met de Oekraïense president Petro Porosjenko die hij goed kent vanwege het MH17-drama. Koenders belt met zijn EU-collega's en houdt de PvdA betrokken.

Het zijn de weken waarin het kabinet de 'zorgpunten' uit de nee-stem destilleert, de zaken waar Rutte en Koenders niet omheen kunnen: de vrees dat het EU-Oekraïneverdrag een opstapje is naar het EU-lidmaatschap voor Kiev; dat Nederlandse soldaten straks Oekraïne moeten verdedigen; dat het bakken met geld gaat kosten; en dat duizenden Oekraïners hier komen werken. Zorgen die een Europees bindend antwoord vereisen, want dat heeft Den Haag dan allang besloten: een Nederlands inlegvelletje bij het verdrag voldoet niet.

Met ontwerpteksten in zijn tas gaat Stibbe de boer op. 'De landingszones in de lidstaten verkennen', heet dat. Niets gaat per mail, uit vrees voor lekken. En lekken zijn de olifanten in het mijnenveld.

Op dinsdag 28 juni treft Rutte zijn EU-collega's voor het eerst na het Oekraïnereferendum in Brussel. Maar het is ook de EU-top vijf dagen nadat de Britten de EU vaarwel hebben gezegd, daar gaat alle aandacht naar uit. Hoe kort Rutte ook aan het woord is, hij lost wel een schot voor de boeg: er moet een bindende verklaring van de regeringsleiders komen. 'Mijn handen zijn gebonden' houdt hij zijn collega's voor, zo blijkt uit een vertrouwelijk verslag van die bijeenkomst. 'Ik weet dat dit even slikken is voor sommigen hier aan tafel maar ik dank alvast voor jullie begrip.'

4. Deadline

Na de zomer komen de onderhandelingen tussen Den Haag en Brussel in een stroomversnelling. Niet alleen is de Brexit-rem eraf, ook de Tweede Kamer verliest haar geduld. Op 22 september schaart de hele Kamer zich achter een motie van D66-leider Alexander Pechtold die het kabinet opdraagt voor 1 november duidelijk te maken wat het doet met de referendumuitslag. Een politieke deadline.

De problemen voor Rutte bevinden zich veel meer in Den Haag dan in Brussel. Regeringsleiders herkennen elkaars binnenlands politieke sores en zijn bereid tot een handreiking. Maar Rutte weet niet wat hij ze precies moet vragen omdat hij niet weet wat de Eerste Kamer zal accepteren. En de steun van de Eerste Kamer (inclusief de oppositie) is nodig om een eventuele Europese verklaring goedgekeurd te krijgen. 'Je kunt regeringsleiders niet in Brussel door het hoepeltje laten springen, om vervolgens te worden teruggefloten door een handjevol Nederlandse senatoren', zegt een betrokkene.

Maandagochtend 10 oktober zit het Torentje bomvol. Rutte heeft de fractievoorzitters Sybrand Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66), Jesse Klaver (GroenLinks), Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Kees van der Staaij (SGP) uitgenodigd. Ook Diederik Samsom (PvdA) en Halbe Zijlstra (VVD) zijn aanwezig, net als minister Koenders. Rutte neemt het woord. Enthousiast vertelt hij over de noeste arbeid van zijn adviseur Stibbe in de hoofdsteden en de kans in Brussel op een bindende verklaring. 'Alle Nederlandse zorgpunten worden daarin geadresseerd', zegt Rutte. Hij klinkt optimistisch. Of de oppositie maar wil toehappen.

Het blijkt een misrekening van Rutte en Koenders. Het gaat 'faliekant mis', zegt een betrokkene. De vijf fractievoorzitters van de oppositie vinden het te vaag en te vrijblijvend. Er staat niks op papier. Ontstemd vertrekken ze naar de werkkamer van Buma. 'Hier tekenen we niet voor', is de conclusie. Klaver is het felst. Met de telefoon op luidspreker belt Pechtold naar Rutte en brengt hem namens de vijf het slechte nieuws. Zijlstra, die nog bij de premier in het Torentje zit, concludeert als een guillotine: 'Dan gaat het hele verdrag de prullenbak in.'

15 december: Rutte met zijn EU-adviseur Michael Stibbe (links). Beeld anp

5. Huiswerk

Donderdagochtend 20 oktober treffen de Europese christen-democraten elkaar in Maastricht, ter voorbereiding van de EU-top later die dag. Juncker, Tusk en Merkel praten in op gastheer Buma, wijzen hem op het geopolitieke belang van het Oekraïneverdrag, van één Europees front tegen Rusland. 'Zo gaat dat in de grote Europese politieke families', zegt een diplomaat.

Vooral Juncker zit niet stil. Hij waarschuwde in februari al in NRC Handelsblad dat Poetin de vruchten plukt van een Nederlands 'nee'. Het kwam hem op de hoon van heel de Kamer te staan: waar bemoeide deze Brusselse technocraat zich mee? 'Met geopolitiek', antwoorden zijn medewerkers.

Juncker belt en praat met partijgenoten in het CDA en met Porosjenko. 'Hij stak zijn nek uit voor een liberaal', zegt een naaste medewerker. 'Omdat hij wist dat Rutte de steun van de oppositie nodig had én Kiev binnenboord moest houden.' Hij houdt de Nederlandse premier op de hoogte van zijn vorderingen.

Als Rutte donderdagmiddag 20 oktober in Brussel aankomt, heeft hij zijn collega-leiders weinig te vertellen. Hij bezweert hun dat hij 'hard werkt' aan een oplossing en 'hoopt op een wonder' in Den Haag. Het is niet voldoende, Rutte krijgt de wind van voren. Zijn collega's willen best bewegen maar dan moeten ze wel weten waarheen.

De Spaanse, Italiaanse en Zweedse premiers wijzen op de 'precedentwerking' van een Europees bindend besluit voor Nederland. Het zet de deur open naar steeds nieuwe verklaringen voor steeds andere lidstaten die moeite hebben met wat in Brussel is afgesproken.

Oost-Europese leiders nemen het op voor Porosjenko. Met een verklaring over géén lidmaatschap, géén geld en géén militaire steun, zet de EU al die Oekraïners in de kou die eerder de koude van het Maidanplein trotseerden. Weer andere premiers mokken dat de Nederlandse eisen bij hen thuis tot een nieuwe ratificatieronde kunnen leiden. 'Wat wil je? Doe je huiswerk', is de opdracht die ze Rutte meegeven. Brusselse ambtenaren spreken over een 'near train crash'.

Na afloop van de EU-top toont Rutte zich somber. 'De kans op mislukking is groter dan op succes', zegt hij. Op het VVD-bewindspersonenoverleg donderdagavond 27 oktober - waar Rutte en Zijlstra bijeen zijn met de VVD-ministers - gloort 'geen enkele hoop' dat het verdrag er nog komt, zegt een insider.

'Strategisch kwam het angstbeeld van een mislukking Rutte overigens niet slecht uit', zegt een betrokkene. 'Het zette alle partijen onder druk. Wat dat betreft speelde Rutte misschien ook blufpoker.'

6. Hartekreet

Vrijdag 28 oktober luidt het begin in van drie even hectische als cruciale dagen. Rutte belt die ochtend met Tusk en Juncker. Die zijn duidelijk: 'Er moeten nu stappen worden gezet, in Den Haag en Brussel.' Rutte heeft die aanmoediging niet nodig, de deadline van 1 november staat vet omcirkeld in zijn agenda.

's Middags na afloop van de ministerraad verrast Rutte zelfs zijn partijgenoten met een emotionele oproep aan de oppositie. 'In het landsbelang doe ik een beroep op de redelijke krachten in Nederland. Dit is groter dan Nederland alleen, veel groter.' Een 'cri de coeur', noemt hij het zelf.

Het woord 'landsbelang' klink Pechtold als muziek in de oren. 'Als je het zo probeert, is het niet kansloos', had hij de premier eerder laten weten. De D66-leider belooft 'niet blind' te zijn voor de argumenten van Rutte. 'Maar', sneert hij: 'Wat zich wreekt, is dat Rutte geen campagne heeft gevoerd en Nederland niet tijdig heeft meegenomen in de gevolgen van de uitslag.'

's Avonds gaat Rutte nog iets dieper door de knieën. In ruil voor de broodnodige oppositiezetels zal hij 'I have sinned, my Lord op tv zeggen', belooft hij op de radio. 'Ik ben bereid overal naartoe te kruipen, omdat ik geloof dat het moet.'

Rutte rekent voorzichtig op de steun van D66, nu is de beurt aan het CDA. Beide partijen samen kunnen Rutte aan een meerderheid helpen in de Eerste Kamer.

7. Mobilisatie

Zaterdag 29 oktober wordt CDA-leider Buma platgebeld door zijn Europese partijgenoten. 'Een algehele mobilisatie', kenschetst een betrokkene het offensief van Merkel, Tusk, Juncker en de Oekraiense minister van Buitenlandse Zaken. Buma toont begrip voor hun zorgen, maar blijft bij zijn standpunt dat het CDA niet doof kan zijn voor de nee-stem. Zijn senatoren denken daar anders over. Coryfeeën als Elco Brinkman (voormalig CDA-leider), Ben Knapen (oud-staatssecretaris Europese Zaken) en Niek Jan van Kesteren (voormalig directeur van werkgeversorganisatie VNO-NCW) voelen er niets voor om samen met de PVV Oekraïne en de EU pootje te haken. Ze zijn één voor één benaderd, sommigen door Rutte zelf, anderen door VVD-senatoren.

15 december: Rutte op de cruciale EU-top met de Belgische premier Michel en EU-buitenlandchef Mogherini. Beeld afp

Zondag 30 oktober rond 12 uur komt van de CDA-senatoren het subtiele signaal dat ze een eigen koers zullen varen, lees: een andere dan die van Buma. 'Een knikje', noemt Rutte deze handreiking later. Het is waar hij met smart op zat te wachten.

Maandag 31 oktober - één dag voor de deadline - schrijven Rutte en Koenders aan de Kamer dat de vele gesprekken met de lidstaten en Oekraïne 'de verwachting' rechtvaardigen dat een akkoord in Brussel haalbaar is. Het kabinet geeft zichzelf zes weken extra - tot de volgende EU-top op 15 december - om de 'juridisch bindende oplossing' uit te onderhandelen. Harde garanties over de steun in senaat heeft Rutte niet. Wel stevige aanwijzingen. 'Rutte is geen don quichot', zegt een betrokkene.

8. Eindsprint

Vanaf dan gaat het in een rechte lijn naar de eindstreep in Brussel. Op 7 november meldt Stibbe zich weer in Brussel voor overleg met de topmedewerkers van Tusk en Juncker. Een ontwerptekst van de Europese Commissie veegt Stibbe van tafel: te zwak en te wollig. Nederland houdt vast aan de eigen ideeën voor een scherpe en juridisch bindende verklaring. De kabinetschef van Tusk gaat hierin mee. Niet onbelangrijk, want de EU-president legt uiteindelijk een concepttekst voor aan de regeringsleiders.

Dinsdag 22 november is Stibbe opnieuw in Brussel, met dezelfde gesprekspartners maar nu aangevuld met de Oekraïense staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken Olena Zerkal. Haar wordt duidelijk gemaakt dat Kiev weinig te kiezen heeft: zonder akkoord is het EU-Oekraïneverdrag definitief van tafel.

Begin december zetten de medewerkers van Tusk en Rutte in de ontwerptekst de laatste puntjes op de i. Om lekken te voorkomen wordt die pas zondagavond 11 december naar de lidstaten gestuurd, ter voorbereiding van een vergadering van de sherpa's (de politiek adviseurs van de premiers) op maandagavond. De tekst beantwoordt alle Nederlandse zorgen - geen militaire hulp, geen extra geld, geen Oekraïense werknemers - behalve de belangrijkste en politieke gevoeligste: dat het verdrag geen opstap mag zijn naar het EU-lidmaatschap.

Die paragraaf is er bewust uitgelaten, in de wetenschap dat bij een lek de messen geslepen worden. Geen overbodige luxe, de ontwerpverklaring lekt maandag inderdaad uit, onder meer via de Volkskrant. De ontbrekende paragraaf wordt maandagavond wel aan de sherpa's voorgelezen: 'Het verdrag verleent Oekraïne niet de status van kandidaat-lid, noch verplicht het deze status in de toekomst te verlenen.' Woensdag wordt hij alsnog verspreid, alleen op papier, niet per mail.

15 december: Rutte kan tijdens de EU-top bekendmaken dat er een deal is gesloten. Beeld reuters

9. Laatste kans

Donderdag 15 december arriveren de regeringsleiders rond het middaguur in Brussel. Rutte weet: dit is zijn laatste kans. Krijgt hij geen bindende verklaring, dan verstuurt hij de dag erna het wetsvoorstel om het EU-Oekraïneverdrag niet te ratificeren.

Het debat tussen de regeringleiders over andere zaken (migratie, defensie) loopt uit, waardoor Oekraïne pas iets na vijven aan bod komt. Zoals verwacht willen 'de vrienden van Oekraïne' - de leiders van Polen, Kroatië, Tsjechië, Estland, Litouwen - de ondubbelzinnige boodschap schrappen dat het Oekraïneverdrag niet voorsorteert op een EU-lidmaatschap. Rutte houdt zijn poot stijf, wetende hoe gevoelig juist dit punt in Nederland ligt. Een impasse dreigt, maar dan grijpen Tusk en Juncker in. 'We kunnen straks allemaal met een schoon geweten maar zonder verdrag naar huis gaan', houdt Tusk de leiders voor. 'Daar is Oekraïne niet mee geholpen, Porosjenko weet dat.' Iets voor half zeven is het akkoord een feit, aan de ontwerptekst is niets veranderd.

Rutte loopt even weg uit de EU-top om het resultaat toe te lichten. 'Het was niet makkelijk, ook niet leuk, maar wel noodzakelijk', zegt de premier. Stemmen verwacht hij er niet mee te winnen. Op de vraag of het akkoord door de Tweede en Eerste Kamer komt, antwoordt Rutte: geen garanties, wel vertrouwen.

10. Cadeautje

Zaterdag 17 december krijgt Rutte een onverwacht cadeautje van GroenLinks. De achterban van Klaver fluit hem terug en eist dat GroenLinks voor het verdrag zal stemmen. Ineens is Rutte verzekerd van vier stemmen extra in de senaat. Met de steun van D66 heeft Rutte nog twee senatoren nodig om het Oekraïneverdrag te redden. Op zijn vroegst half februari stemt de Eerste Kamer. Herhalen de CDA-senatoren dan hun ja-knikje? 'We prijzen de dag niet voordat het avond is', zegt een vertrouweling van Rutte. Andere betrokkenen sluiten - met voorkennis - weddenschappen af op een goede afloop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden