Het is wel mooi geweest

Ruim voordat Pim Fortuyn in Rotterdam glorieerde met Leefbaar Rotterdam, timmerde Leefbaar Utrecht aan de weg. In 1998 meldde de partij zich met negen zetels....

Eén punt wil Henk Westbroek graag maken, deze zondag in de Leeuwenbergkerk, waar Leefbaar Utrecht bijeen is om het verkiezingsprogramma vast te stellen. Hij is verbijsterd. De Utrechtse stemmentrekker nummer-1 mag zich al jaren geleden hebben teruggetrokken uit de actieve politiek, hij is er niet de man naar zijn mond te houden. En dat komt de partij prima uit, met de verkiezingscampagne in aantocht. Maar binnenskamers botst hij dan ineens met de nieuwe generatie.

Over regels bijvoorbeeld.

Of liever gezegd: minder regels. Minder regels, minder ambtenaren, minder stroperigheid. Weg met de bureaucatie! Dát is Leefbaar Utrecht. Toch? Dus of de programmacommissie even in het verkiezingsprogramma de volgende regel kon opnemen: voor elke nieuwe regel moeten er twee worden geschrapt. Had hij, Westbroek, dus laatst gezegd. Wat schetst nu zijn verbazing? Staat er in het conceptprogramma: voor elke regel moet er minimaal één weg. Eentje maar!

Dat klopt, zegt Walther Lenting, die later deze zondag wordt gekozen tot lijsttrekker. Het nieuwe gezicht van Leefbaar Utrecht. 'In de praktijk van het besturen blijkt dat veel regels toch hun nut hebben', zegt hij laconiek. De praktijk van het besturen, hij heeft er mee te maken gehad: vijf jaar wethouderschap Leidsche Rijn en Stationsgebied, veruit de twee belangrijkste projecten in Utrecht. Vijf jaar Leefbaar Utrecht in het stadsbestuur. Vijf jaar regels, ambtenaren, stroperigheid. Waar heeft het de Leefbaren gebracht, anno 2006, aan de vooravond van de gemeenteraadsverkiezingen? Lenting: 'Wij zijn nu een betrouwbare collegepartij.'

Het keffertje

Walther Lenting (39), de nieuwe lijsttrekker van Leefbaar Utrecht, is geen geboren volkstribuun zoals Pim Fortuyn of Henk Westbroek, zegt de oprichter van Leefbaar Utrecht, Broos Schnetz. 'Maar hij is een jonge energieke man. Hij kent de geschiedenis van Leefbaar Utrecht en heeft succesvol geopereerd. Van wat we aan boord hebben, steekt hij er met kop en schouders boven uit.' Dat Lenting, die in de oppositie bekend stond als 'het keffertje', later als wethouder Leidsche Rijn en Stationsgebied 'autistisch' zou opereren ten opzichte van de gemeenteraad, zoals hem wel wordt verweten, is niet waar, vindt Schnetz. Niet meer, in elk geval. 'Het is een groeiproces geweest. Het woord autisme heb ik zelf ook wel eens gebruikt. Maar iedereen kan zien wat hij heeft bereikt.'

En wat zegt Lenting er zelf van? 'Ik weet van mijzelf dat ik niet zo'n verbaal kanon ben als Henk. Henk was een enorme stemmentrekker en een zeer sterke debater. Het zal moeilijk zo niet onmogelijk zijn om hem te evenaren.'

Niet links, niet rechts, maar Utrechts is de nieuwe verkiezingsleus van Leefbaar Utrecht. Het sociale programma van links gecombineerd met een aantal elementen van rechts, vat Lenting het samen. 'Duurdere woningen bijvoorbeeld.' Zal dat voldoende zijn om weer zoveel kiezers over de streep te trekken, om de partij een duidelijke smoel te geven naast de gevestigde partijen?

Na vijf jaar bestuurservaring is het voorbij met de grote mond, erkent Schnetz, die afgelopen zondag werd uitgezwaaid als voorzitter. 'Het is inderdaad geen wild verkiezingsprogramma.' Leefbaar Utrecht is een bestuurderspartij geworden, zegt hij. Net als Lenting wil hijzelf wel wethouder worden. Desnoods voor de PvdA, nota bene de partij die hij en Westbroek jaren geleden teleurgesteld de rug hebben toegekeerd.

Sterker nog, hij heeft twee gesprekken gevoerd om Leefbaar Utrecht te laten fuseren met de PvdA. Rinda den Besten, de huidige fractievoorzitter, wist daarvan en is niet verbaasd. 'Het is een heel linkse partij. Ze hebben voor honderd procent met ons meegestemd'. De besprekingen werden afgebroken, toen Schnetz en Westbroek zich als onafhankelijken kandidaat wilden stellen voor het burgemeesterschap van Utrecht.

Met de Leefbaren in andere steden, wil Schnetz niks meer te maken hebben. 'De Leefbaren trokken vooral gelukzoekers en politiek gefrustreerden aan. Ik heb enorm veel energie moeten besteden die buiten de deur te houden. Ik wil alleen aangesproken worden op Leefbaar Utrecht. Wij hebben alle banden verbroken, ook met Leefbaar Rotterdam, waar ik nota bene vier jaar geleden nog campagneleider was.'

Jammerklacht

Tegen 'de arrogantie van de macht' werd Leefbaar Utrecht in 1997 opgericht door diskjockey en zanger Henk Westbroek en vastgoedondernemer Broos Schnetz na de zoveelste gezamenlijke jammerklacht aan de borreltafel van hun café Stairway to Heaven in Utrecht - 'dus ik zeg tegen Henk: nu moeten we het dan ook echt gaan doen'. Ze waren tegen de busbaan door de binnenstad, tegen het Utrecht Centrum Project. Staaltjes van 'grootheidswaanzin' die slecht vielen in een stad waar liever niet hoger wordt gebouwd dan de Domtoren. En nu zou de halve stad overhoop worden gehaald, terwijl de bewoners er niets over te zeggen hadden, vonden Westbroek en Schnetz. Broos Schnetz: 'Tegen de busbaan waren maar liefst 883 reacties gekomen tijdens inspraakavonden. En wat werd ermee gedaan? Niets!'

Gigantische verkiezingssuccessen boekten ze, tot twee keer toe. Het ongenoegen bleek zo wijdverbreid dat de drie maanden jonge partij in 1998 met negen zetels in de oppositie kwam, en in 2000 (de gemeenteraadsverkiezingen waren twee jaar eerder dan in de rest van Nederland in verband met een gemeentelijke herindeling) veruit de grootste werd. De latere wethouder Toon Gispen: 'We stonden in Stairway to Heaven toen de uitslag binnenkwam. Veertien zetels! Er is een fout gemaakt, dachten we.' De partij kon niet langer buiten het college worden gehouden.

Het bleek een voorbode te zijn van wat de rest van Nederland zou overkomen. Een kwart van de stemmen veroverden de leefbaren tijdens de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart 2002. Leefbaar Rotterdam werd, onder leiding van Pim Fortuyn, in een klap de grootste partij van de stad. Net als de Leefbaren in plaatsen als Almere, Eindhoven, Nieuwegein en Haarlemmermeer. De burger dichter bij de politiek brengen, was het motto. Overal ging het over achterkamertjes, oude politiek. Weg ermee!

Maar wat is er nu, vier jaar later, met nieuwe gemeenteraadsverkiezingen in aantocht, over van de Leefbaarbeweging? Fortuyn is dood, de LPF lijdt een kwijnend bestaan. In Eindhoven en andere steden zijn de Leefbaren hopeloos uiteengevallen. In Rotterdam houdt Marco Pastors eenzaam stand, naast een handvol afsplitsingen. En dan is er Leefbaar Utrecht. Zonder al te veel kleerscheuren een hele collegeperiode doorgekomen na twee jaar fel oppositievoeren. Een uitzonderlijk succesverhaal dus?

Leefbaar Utrecht dwong ontzag af. Dat zeggen ook de exponenten van de 'oude politiek', waarmee Westbroek in de eerste twee jaar oppositie korte metten maakte. 'Hij was een persoonlijkheid van heb ik jou daar', zegt oud-wethouder Jan van Zanen, nu landelijk voorzitter van de VVD en burgemeester van Amstelveen. 'Dat was vechten tegen de bierkaai voor ons.' PvdA-wethouder Hans Spekman: 'Henk en ik hebben elkaar voor rotte vis uitgemaakt, maar ik heb hem heel erg gewaardeerd. Hij wist als geen ander waar de maatschappelijke onvrede zat. Hij leerde ons dat wij onze arrogantie moesten afwerpen.'

'Leefbaar Utrecht was een zegen voor de PvdA', zegt ook Rinda den Besten, de opvolgster van Spekman als lijsttrekker van de PvdA. 'Door de schok die Westbroek teweegbracht konden wij als jongere generatie met de partij een nieuwe start maken.'

Overbodig

Het zijn welgemeende complimenten, waarmee de gevestigde partijen tegelijkertijd fijntjes vertellen dat het wel mooi is geweest. Leefbaar Utrecht heeft zichzelf overbodig gemaakt, is de boodschap zo vlak voor de nieuwe verkiezingen.

Paul Verweel, hoogleraar organisatie- en bestuurswetenschappen aan de Universiteit Utrecht is het er eigenlijk wel mee eens. 'Het was een echte antibobopartij, een grappige mengeling van zangers, voetballers en ondernemers. Geweldig hoe Westbroek op z'n Fortuyns de macht te kijk kon zetten. Heel direct op de man spelen'.

Nu, vijf jaar later, is de missie van Leefbaar Utrecht volbracht. Verweel: 'Het democratisch gehalte van de besluitvorming is hoog. De twee sterkste mensen, Westbroek en Schnetz zijn vertrokken. De uitstraling van Leefbaar Utrecht is weg. De overgebleven kopstukken zijn gesocialiseerd tot gewone wethouders.'

In 2000 kwam Leefbaar Utrecht in het college. Een grote omslag. Na twee jaar felle oppositie tegen onder meer het UCP, het plan om Hoog Catharijne ingrijpend te verbouwen, kwamen de goed gebekte raadsleden Walther Lenting en Yet van den Bergh in het college. Later sloot ook Toon Gispen zich aan. Alledrie waren ze afkomstig uit het lokale actiewezen. In de gemeenteraad stapte Westbroek na twee jaar op als fractievoorzitter. Bedreigingen aan zijn adres hadden hem het politiek bedrijven onmogelijk gemaakt.

Toen Westbroek opstapte, werd de politiek er rustiger en simpeler op, zegt Broos Schnetz. 'Hij stelde altijd de discussie op scherp. Maar op het moment dat je een bestuurspartij ben, heb je weinig speelruimte. Je kunt niet tegelijkertijd protestpartij zijn. Dat schuurde te veel.'

De VVD, die weer in het college kwam, maakte de omslag van nabij mee. 'Ik heb goed zaken met ze gedaan', zegt Van Zanen die wethouder Economische Zaken werd. 'Het zijn harde werkers in het college. Maar het is natuurlijk een illusie gebleken dat alles anders zou worden.'

De wethouders ontpopten zich snel tot aloude bestuurders, meent de voormalige VVD-fractievoorzitter Albert van den Bosch, die tegenwoordig burgemeester is in Zaltbommel. 'Vooral Lenting en Van den Bergh waren een probleem. Toen ze eenmaal in het college kwamen, waren ze regenten geworden. Zó veranderd. In de raad verdween de creatieve geest. Henk Westbroek was onconformistisch, die kon tijdens een vergadering van mening veranderen. Na hem werd het zakelijker, pragmatischer. Het college moest de rit uitzitten.'

Om dat mogelijk te maken werd de zo verguisde achterkamertjespolitiek meer dan eens uit de kast gehaald, zegt Van den Bosch. De oprichter van Leefbaar Utrecht ontpopte zich als voorzitter van de partij als dé man achter de schermen, zegt hij.

'Broos Schnetz was dominant aanwezig, als ik het aardig uitdruk. Als ik als fractievoorzitter van de VVD een deal had gesloten met de fractievoorzitter van Leefbaar Utrecht, wist ik nooit zeker of dat ook een deal was. Als je zaken wilde doen, moest dat met Broos.'

Tegelijkertijd is het juist dankzij Schnetz dat Leefbaar Utrecht, in tegenstelling tot de meeste andere Leefbaar-partijen in Nederland, niet door onderlinge haat en nijd uit elkaar is gevallen, denkt Van den Bosch. 'Hij heeft de boel bij elkaar gehouden. Op een stalinistische manier, maar het is wel gelukt.'

Tijdens belangrijke raadsvergaderingen waren Westbroek en Schnetz de afgelopen jaren regelmatig op de publieke tribune te vinden. En als een Leefbaar Utrechter dan uit de bocht dreigde te vliegen, slingerde Schnetz nog wel eens een smsje de zaal in, erkent hij. 'Ik hecht ontzettend aan afspraken, als mensen gaan zwalken kan ik geïrriteerd raken. Hoe ga je naar je doel toe? Ik zorg er net als in een militair bedrijf voor dat iedereen zijn taken nakomt. Ik ben altijd bezig geweest dat zooitje bij elkaar te houden.'

Maar achterkamertjespolitiek? 'Als je een keer een meningsverschil hebt en je bespreekt dat achter gesloten deuren, heet dat achterkamertjespolitiek. Maar dat is het niet. Vroeger, toen alles van tevoren werd besloten, was daar wel sprake van. Dat gebeurt nu niet meer.' Maar ja, als voorzitter heeft hij zich inderdaad altijd verantwoordelijk gevoeld. 'Ook naar de media toe. Blijf van mijn kind af.'

Voormalig hoofdredacteur Van Zanten van het Utrechts Nieuwsblad kan erover meepraten. 'Zo lang je schreef dat ze leuk waren, was alles goed, maar de minste kritiek en je kreeg een heleboel mails op een toon van: waar haal je het vandaan? Ze hadden met Westbroek voorop, een manier van opereren die door een aantal mensen als intimiderend werd ervaren. Maar wij hebben gezegd: we moeten en zullen ons professioneel opstellen.'

Leefbaar Utrecht is geen warme partij, is Van Zantens conclusie. 'Ze hebben een vorm van verongelijktheid die bijna griezelig is.'

Leefbaar Utrecht is een betrouwbare partner in het college, zeggen collega-wethouders van de VVD en de PvdA. 'Het belangrijkste als collega is dat de afspraken worden nagekomen', zegt wethouder Spekman. 'Dat is gebeurd. Het zijn geen slinkse mensen.'

De Culturele Zondagen (als musea en podia gratis toegankelijk zijn voor het publiek), wijkgericht werken, twee referenda; zie hier de belangrijke prestaties van Leefbaar Utrecht, zegt de nieuwe lijsttrekker Walther Lenting. Maar het allergrootste wapenfeit is toch het plan voor het stationsgebied. Na twintig jaar discussie is het hem gelukt een plan (de opvolger van het zo verguisde UCP) door de gemeenteraad te krijgen. Een historisch besluit, enkele weken geleden genomen. En de bevolking heeft zich erover uit kunnen spreken in een referendum!

Groen en ruim moet het stationsgebied worden, hadden de Utrechters gezegd. Dus niet te veel betonnen hoogbouw alstublieft. Visie A heette die optie bij het referendum, en visie A is het geworden, zegt Lenting stellig. Behalve dan die 600 extra woningen, waar de raad om heeft gevraagd.

Tegen het Beton

Maar in brede kring klinkt kritiek. 'Leefbaar Utrecht is groot geworden met de strijd tegen het beton van het UCP', zegt Marry Mos van de grootste oppositiepartij GroenLinks. 'Ze wilden een stationsgebied dat past bij de stad, en ze wilden dat de bewoners serieuzer genomen zouden worden. Doen wat je zegt, en zo. Op die twee speerpunten hebben ze de afgelopen jaren hun belofte niet waargemaakt. Ze hebben een referendum gehouden, maar desondanks komt er meer beton dan in het UCP.'

Klinkklare verkiezingstaal vinden ze bij Leefbaar Utrecht. Maar dat kan niet gezegd worden van het 'interne discussiestuk' van Leefbaar Utrecht-raadslid en partijwoordvoerder van het Stationsgebied, Wolfgang Spier. Verkwanseling van het referendum, een slechte financiële onderbouwing, gevaar voor een verkeersinfarct. Het vertrouwelijke document loog er niet om. Nee, hij was niet blij dat het is uitgelekt, zegt Spier nu. En trouwens: de pers heeft het verhaal helemaal niet goed begrepen. 'Ik heb helemaal niet gezegd dat het zo ís, maar dat we deze risico's lopen als we niet oppassen.' Lenting: 'We hebben intern een flinke discussie gehad. Uiteindelijk heeft Spier gezegd: je hebt gelijk'

Maar als het gaat om de missie van de Leefbaarbeweging, heeft ook Leefbaar Utrecht de kloof tussen de burger en de politiek niet kunnen dichten, zegt Schnetz. 'We wilden meer mensen naar de stembus halen, maar dat is niet gelukt. Al onze pretenties, daar is weinig van terecht gekomen.'

'De marges zijn smal, je kunt weinig doen. Tachtig procent van het geld is onderhevig aan Haagse regelgeving. Je hebt maar een handvol vrij te besteden. Dus dan doe je het voor de bühne. Weinig verheffend allemaal. Ik wil doorpakken, resultaten zien, maar zo zit het politieke bedrijf niet in elkaar.'

Leefbaar Utrecht is voorbij als vernieuwingsbeweging. Schnetz: 'En daar ging het mij juist om. Maar de rek is er uit.' Toch heeft Leefbaar Utrecht nog wel bestaansrecht, vindt hij, al is het om andere redenen dan waarom Westbroek en hij de partij ooit zijn begonnen. 'We zijn naar een lokale partij toegegroeid. Gemeentebelangen Amersfoort, Mooi schoon Maastricht, zoiets. Dat is prima, iedere stad heeft zo'n partij nodig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden