Het is veel te vroeg voor een negrologie

Over: Maakt democratie van onderop een kans in Afrika?..

Négrologie, de titel van het boek zegt genoeg: ook Afrika-kenner Stephen Smith heeft genoeg van het continent dat hij sinds de jaren tachtig met passie beschreef in de Franse kranten Libération en later Le Monde. Afrika verliest veel vrienden in het Westen. De Afrikaan Fred Eboko doet in Manière de voir een poging Smith en zijn mede-teleurgestelden op andere gedachten te brengen.

Eerst was Smith terecht verontwaardigd over de kleptocraten die Afrika besturen, nu veroordeelt hij ook de intellectuelen als figuren met ultraradicale praatjes zonder enige invloed. Eboko werpt tegen: kijk naar de grote onderstroom, naar al die dappere mensen die ploeteren voor een beter leven.

Die gedachte vormt de rode draad in Manière de voir, een periodiek waarin artikelen uit het Franse maandblad Le Monde Diplomatique worden gebundeld rond een thema. Dit keer 'Résistances Africaines'. Dat verzet richt zich vooral tegen de mondialisering en de hoop is gericht op sociale bewegingen (vrouwengroepen, vakbonden, boerenassociaties, mensenrechtenclubs) in Afrika. Die kwamen in december in Zambia bijeen voor een 'sociaal forum'.

De Senegalese econoom Sanou M'Baye vindt dat de mondialisering tot de verdere plundering van Afrikaanse grondstoffen leidt. Slechts een paar landen profiteren van extra investeringen, of export van olie. Hij pleit voor een assertieve houding: vraag niet om schuldenlastverlichting, maar wijs erop dat de leningen vrijwel nooit de beloofde vruchten hebben afgeworpen, dus weiger te betalen wegens wanprestatie.

De Malinese oud-minister van Cultuur Aminata Traoré dringt aan op een herbezinning op het begrip 'ontwikkeling'. Twintig jaar economisch beleid volgens het recept van het Internationaal Monetair Fonds, gevolgd door tien jaar volgens de nieuwe mode van duurzame ontwikkeling hebben hetzelfde effect gehad, schrijft zij: verpaupering van grote delen van de Afrikaanse bevolking, met als gevolg geweld, fanatisme, de vlucht naar Europa. Ook het beleid van de Europese Unie en, opmerkelijk, van het Afrikaanse initiatief Nepad verwerpt zij.

Tijdens het Afrikaanse Sociaal Forum moesten deze 'oplossingen' het ook ontgelden. Er zijn aardige verslagen te vinden op de websites van Third World Network Africa (twnafrica.org) en het Independent Media Center (indymedia.org). Nepad, een initiatief van Zuid-Afrika en Nigeria, en de Economic Partnership Agreements (EPA) tussen de EU en zijn partners in de Derde Wereld, worden in Europa juist als veelbelovend gezien.

Op het forum werd echter een 'Stop-EPA campaign' opgericht. De kritische actiegroepen gaan net zo hard tekeer tegen de EPA en Nepad als voorheen tegen het IMF en de Wereldbank (die inmiddels hun programma's drastisch hebben aangepast vanwege de desastreuze gevolgen). Heel pijnlijk voor de EU en Nepad.

Het taalgebruik liet niets te raden over. EPA is 'een dreigend monster dat al onze vooruitgang wil verslinden', zei Kathleen Boohene van TWN Africa. Het medicijn van open markten noemde zij 'een langzaam vergif'. Taofik ben Abdallah waarschuwde dat de EPA's tot 'ontindustrialisering van Afrika' zullen leiden (Europa zal de open Afrikaanse markten overspoelen met goedkope goederen).

'Afgevaardigde na afgevaardigde onderstreepte dat Afrika's armoede, oorlogen en ziekte-epidemieën oorzakelijk in verband staan met het mondiale economische systeem,' schrijven twee Zuid-Afrikaanse onderzoeksters van de universiteit van KwaZulu-Natal op indymedia.org. Een Zimbabwaanse afgevaardigde hekelde de Afrikaanse leiders, onder wie bovenal de Zuid-Afrikaanse president Mbeki, die met hun Nepad aanschuiven bij de G8, de rijkste landen. Daar proberen ze concessies af te dwingen, maar volgens de Zimbabwaan leveren ze zich uit, verraad.

Is dit de teneur aan de basis van de Afrikaanse samenlevingen? Hoe representatief was het forum eigenlijk? De twee Zuid-Afrikaanse verslaggeefsters, Amanda Alexander en Mandisa Mbali, gaan op die vraag uitgebreid in. Ze ontwaarden wrevel tussen de niet-gouvernementele organisaties (ngo's) en de authentieke volksbewegingen. De ngo's kregen tijdens het forum op hun kop omdat ze nog praatten met de vermaledijde Wereldbank.

De sympathie van Alexander en Mbali ligt duidelijk bij de onbezoedelde 'bewegingen', maar het verschil is betrekkelijk. Vaak is het een kwestie van tijd voor een 'beweging' subsidie krijgt, doorgaans van een westerse hulporganisatie, en een ngo wordt. Dat tast de club vaak aan, die richt zich meer op de subsidiegever dan de achterban, maar van de andere kant zouden veel van die 'bewegingen' niet blijven bestaan zonder de mutatie tot ngo.

Alexander en Mbali bekritiseren ook het gebrek aan democratie binnen het forum en kwamen alleen bij de werkgroep over vrouwen een werkelijk open discussie tegen. En waar leidt het forum toe, vroeg een Zimbabwaanse seropositieve aidsactiviste zich af: haar mede-activisten thuis vroegen ze zich af of zij haar tijd niet verdeed in Lusaka.

Het aantal deelnemende organisaties aan het Afrikaanse sociaal forum is sterk toegenomen, van veertig in 2001 tot vierhonderd nu, meldt het forum zelf. Want Afrika speelt in het internationale Sociale Forum, dat in januari weer in Brazilië bijeen was, een rol in de marge en dat moet veranderen. Blijft de vraag of Afrika er veel aan heeft. Waarschijnlijk wel, als de beweging minder kissebist en minder terugdeinst voor de dialoog met donoren. De vermaarde Afrikaanse filosoof Achille Mbembe spreekt in Manière de voir van 'De werkplaatsen van de democratie'. In Afrika bloeide die democratie op na 1990, maar kreeg het weldra moeilijk. Mbembe wijst erop dat de overheid overal ernstig was ondermijnd door het bezuinigingsregime opgelegd door het IMF juist toen onervaren democraten aan de macht kwamen. Juist toen brak overal geweld los en drongen etnische, religieuze zelfs 'occulte' ideologieën zich op.

Die negatieve krachten zijn sterk, maar ook Mbembe ziet een tegenstroom van onderop, die uit het zicht is geraakt, maar ondertussen wel sterker is geworden.

Het is veel te vroeg voor een negrologie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden