Column

'Het is Poetin die straks met de meeste brokstukken blijft zitten'

Om Poetin een superieure strateeg te noemen in de Oekraïense crisis, gaat te ver, schrijft Paul Brill. 'Wat zich in eerste instantie liet aanzien als een tactische overwinning, heeft nu de trekken van een strategisch echec.'

Beeld anp

Er kan veel lelijks worden gezegd over de westerse - en dan vooral Europese - gedragslijn in de Oekraïense crisis: onsamenhangend, dubbelhartig, weifelmoedig. Maar dat is allemaal geen reden om van de weeromstuit Vladimir Poetin uit te roepen tot een superieure strateeg, zoals hier en daar wordt gedaan.

Integendeel. Mij lijkt dat de Russische president degene is die politiek gesproken met de meeste brokstukken blijft zitten. Leek het er aanvankelijk op dat hij de concurrentie vaardig had afgetroefd toen hij Viktor Janoekovitsj dwong om het associatieverdrag met de Europese Unie te annuleren, nu dreigt het hele project van een door Moskou geleid machtsblok dat zich uitstrekt van Midden-Europa tot Centraal-Azië, schipbreuk te lijden. Want zonder Oekraïne stelt de beoogde Euraziatische Unie te weinig voor.

Echec
En dat is niet de enige schadepost. Na al het bloed dat Janoekovitsj onder Russische auspiciën heeft doen vloeien, zal de relatie tussen Moskou en Kiev voor lange tijd getroebleerd blijven, zeker als Poetin zijn vergeldingszucht de vrije loop laat en Oekraïne op alle mogelijke manieren gaat dwarszitten. In dat laatste geval komen onvermijdelijk ook de betrekkingen met Brussel en Washington, die toch al worden gekenmerkt door een gure temperatuur, onder verdere druk te staan. Kortom, wat zich in eerste instantie liet aanzien als een tactische overwinning, heeft nu de trekken van een strategisch echec.

Poetins elementaire misrekening is dat hij zijn kaarten in Oekraïne heeft gezet op een vergaand corrupte leider, die de Russische steun zag als een vrijbrief om nog meer macht naar zich toe te trekken. Of misschien is misrekening niet het juiste woord. Want in Poetins universum zijn dwang en zelfverrijking normale ingrediënten van het politieke leven. Hij lijkt zich simpelweg niet te kunnen voorstellen dat er andere, democratischer mores opgeld doen in een buurland dat hij beschouwt als een natuurlijk onderdeel van het Russische machtsdomein. Het verzet tegen de onderhorigheid die het bewind van Janoekovitsj symboliseerde, kan alleen maar het werk zijn van kwalijke, door het Westen opgehitste krachten.

Militair optreden
Toch wekt Poetin de indruk tegelijk ook voldoende realist te zijn om nu tenminste zijn knopen te tellen. De grootscheepse militaire oefening die is aangekondigd, doet het ergste vrezen, maar het lijkt me onwaarschijnlijk dat in het Kremlin de gedachten serieus uitgaan naar een regelrechte militaire operatie met als doel bezetting of annexatie van een deel van het Oekraïense grondgebied. Oekraïne is van een andere orde dan Georgië en een gewapend optreden zou veel ernstiger repercussies hebben.

Meer voor de hand ligt dat Moskou de Krim, waar de Russische Zwarte Zeevloot zijn thuisbasis heeft, probeert los te weken. Alles wijst erop dat daaraan met hulp van plaatselijke stromannen hard wordt gewerkt.

Nu gebiedt de eerlijkheid te zeggen dat een afscheiding van de Krim in theorie geen uitzinnige notie is. Het schiereiland maakt pas deel uit van Oekraïne sinds 1954, toen Nikita Chroesjtsjov het in een opwelling overhevelde naar het Sovjet-broederland. Etnische Russen vormen de meerderheid van de bevolking en zijn wars van het Oekraïense nationalisme.

Maar een verandering van soevereiniteit zou nooit eenzijdig mogen worden doorgevoerd. Laten we niet vergeten dat Rusland, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië gezamenlijk de ondeelbaarheid van Oekraïne hebben gegarandeerd toen het land in 1994 instemde met de ontmanteling van alle kernwapens op zijn grondgebied.

Boemerang
Poetin kan er natuurlijk op mikken dat hij toch wegkomt met een eenzijdige stap, vooral als de indruk kan worden gewekt dat Moskou slechts de wens van de plaatselijke bevolking inwilligt. Dan nog zal het de Russische geloofwaardigheid ernstig aantasten. En wat volgens historicus Timothy Snyder in een artikel voor The New Republic nog erger is: zo'n machinatie kan als een boemerang naar Moskou terugkomen.

Want als etnische identiteit wordt bestempeld tot dwingende reden voor een territoriale wijziging, zou men in Beijing op de gedachte kunnen komen dat dit ook opgaat voor bepaalde betwiste grensgebieden in Oost-Siberië, waar vermoedelijk meer Chinezen dan Russen wonen. Dat is nu moeilijk voor te stellen gezien de vriendschap die Rusland en China zeggen te koesteren. Maar er is in die streken, rijk aan delfstoffen en landbouwgronden, al eens een onverkwikkelijke grensoorlog uitgevochten. En verder geldt zeker voor dit deel van de wereld Lord Palmerstons uitspraak dat 'staten geen eeuwige vrienden hebben, alleen eeuwige belangen'.

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden