ANALYSE

Het is nu één tegen 27 en 27 tegen één

In begrafenisstemming namen de EU-leiders dinsdag afscheid van David Cameron. Maar een dag later was het weer op volle kracht vooruit.

Marc Peeperkorn
Merkel over de kans dat de Britten toch in de EU blijven: 'Dit is niet het moment voor dagdromerij.' Beeld AFP
Merkel over de kans dat de Britten toch in de EU blijven: 'Dit is niet het moment voor dagdromerij.'Beeld AFP

Eén week na B-Day trekt de EU-karavaan verder, zonder Groot-Brittannië. Tegen de verwachting in maakt de Brexit-aardschok bij de resterende 27 lidstaten sterke gevoelens los over de onomkeerbaarheid van Europese Unie. En over het Britse besluit de Unie te verlaten.

Als her en der in Londen of Brussel nog de hoop leefde dat een vertrek kan worden teruggedraaid, werd die woensdag beleefd door bondskanselier Angela Merkel weggeblazen. 'Dit is niet het moment voor dagdromerij.'

Daarmee was het diner dinsdagavond van de Europese regeringsleiders het laatste Brusselse avondmaal voor premier David Cameron. 'Het had veel weg van een begrafenis', typeert een van de disgenoten de sfeer. Er waren dankwoorden voor David, nodig voor de rouwverwerking nu Groot-Brittannië de EU gaat ontvallen. 'Dat is de realiteit', zei Merkel. 'Maar de Europese Unie gaat door', voegde de Litouwse president Dalia Grybauskaite er monter aan toe. 'Wie houdt ons tegen?'

De vriendschap met de Britten ging nooit erg diep, merkte Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, eerder op. Hoe dun het laagje chroom is, bleek tijdens het diner toen Cameron de schuld voor de uitslag van het Brexit-referendum (52 procent voor uittreding, 48 procent tegen) in de schoenen van de EU probeerde te schuiven. Als die Londen in februari een beter aanbod had gedaan - lees: de mogelijkheid had geboden EU-werknemers van Britse bodem te weren - was Groot-Brittannië trouw lid gebleven.

Het schoot Juncker in het verkeerde keelgat. Voor de Britse deal - destijds als overwinning binnengehaald door diezelfde Cameron - was de EU tot ver over het juridisch toelaatbare gegaan. En nog had die deal totaal geen rol gespeeld in de Brexit-campagne. 'Maar als je decennialang de burger vertelt, elke dag opnieuw, van 's morgens vroeg tot 's avonds laat, dat de EU verkeerd is, bestuurd wordt door niet-gekozen techno- en bureaucraten, dan moet je niet verbaasd zijn dat de kiezers je op een dag geloven', sneerde Juncker na afloop van het diner richting Cameron. Volledigheidshalve voegde hij eraan toe dat Brussel-bashing zeker geen uniek Brits fenomeen is. 'Zie het maar als een algemene observatie.'

David Cameron. Beeld afp
David Cameron.Beeld afp

Harde lijn

De nieuwe gemeenschappelijke 'vijand' Groot-Brittannië verenigt, bleek woensdagmiddag. De leiders van de 27 resterende EU trokken één harde lijn tegenover Londen: geen lucratieve nieuwe handelsrelatie met de EU, geen gesprekken in achterkamertjes.

'De 27 beseffen dat verdeeldheid hun positie zou verzwakken ten opzichte van Groot-Brittannië', stelt een nauw betrokken EU-ambtenaar. Op het moment dat de financiële markten nerveus zijn - door de Brexit en een mogelijk totaal uiteenrafelen van de EU - willen de 27 bovenal rust en eenheid uitstralen.

Ja, er moet iets veranderen in de Europese Unie, concludeerden de 27 premiers in hun slotverklaring. Veel mensen zijn ontevreden over de Unie en hun aantal groeit. 'We moeten hier een antwoord op geven', aldus de leiders, waarna een uiterst summier zinnetje volgde over 'veiligheid, banen en groei alsook hoop op een betere toekomst'.

Doorgeschoven

Dat er niet wat meer ronkende alinea's volgen - terwijl Brussel niet bekend staat om sobere statements - vloeit voort uit een diepgaande verdeeldheid tussen de lidstaten over hoe het verder moet met de EU. Er zijn lidstaten (Frankrijk, Italië, België, Portugal, Griekenland) die de onvrede en de Brexit willen aangrijpen voor een vergaande integratie en overdracht van nationale macht aan Brussel: een Europese minister van Financiën met een eigen budget; militaire samenwerking; jeugdbanenplannen. Voor Nederland, Duitsland, Polen, Tsjechië en Slowakije is dat juist een schrikbeeld. 'We willen geen revolutie', hield Rutte zijn EU-collega's voor.

EU-president Donald Tusk had geen trek in een lange, verhitte discussie over méér of minder Europa. Een debat dat de meningsverschillen alleen maar aanscherpt, zonder uitzicht op een compromis. Zoals een EU-ambtenaar opmerkte: tussen méér en minder EU ligt de status-quo. En die wil ook niemand.

Dus werd het debat doorgeschoven naar een extra EU-top in september, in de hoop dat de markten (en de gemoederen) dan wat zijn gekalmeerd. Ook voor die bijeenkomst mogen de verwachtingen niet te hoog zijn. Geen van de leiders wil een uitgebreid overlegcircus dat leidt tot grootste voorstellen die wijziging van het Europees Verdrag vereisen. Volgens Juncker onbreekt het de EU niet aan ideeën maar aan de uitvoering ervan.

Bij zijn vertrek uit Brussel waarschuwde de Maltese premier Joseph Muscat zijn collega's niet te dralen. 'Als één lidstaat de EU verlaat, kun je dat land de schuld geven. Bij een tweede treft ons allen blaam.'

Joseph Muscat. Beeld afp
Joseph Muscat.Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden