Het is lente in december

De natuur is ernstig in de war. Door de warmte staat het fluitekruid in bloei en fladdert het koolwitje met Kerstmis. 'Je ziet mussen nu soms al paren.'

Bijen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'Het is bizar,' zegt Arnold van Vliet, bioloog van Wageningen University en drijvende kracht van het fenologisch waarnemersnetwerk Natuurkalender.nl. 'We stevenen in december af op een gemiddelde maandtemperatuur van 8,8 graden, de warmste decembermaand sinds er metingen bestaan, sinds 1706. Het vorige record stond op 7,3, dat was in 1974. Anderhalve graad verschil, dat is wel heel veel op een gemiddelde maandtemperatuur.'

En het is te zien, buiten. Van Vliet: 'Fluitekruid staat overal in bloei. Je ziet de bermen gewoon omhoog komen. Het gras groeit, de hazelaar staat in bloei, de eerste sleedoorn, de eerste elzen, de bosanemoon. Ik betrapte mezelf deze week op een baalgevoel. Ik fiets iedere dag langs een plek met bosanemoontjes. Ieder voorjaar leef ik toe naar het moment dat ze uitkomen en nu is dat moment plotseling al voorbij.'

'Vlinders met kerstmis?' vroeg de Vlinderstichting zich deze week af. Niet voor niets, want er worden volop vlinders gezien die normaal gesproken al lang in winterslaap zijn: kleine vos, dagpauwoog, citroenvlinder, gehakkelde aurelia. En atalanta's, die vroeger naar het warme zuiden trokken in de winter. 'Er zijn ook al koolwitjes gezien, die vervroegd uit de pop zijn gekomen', aldus Kars Veling van de Vlinderstichting. 'Die maken geen schijn van kans om een partner te vinden en gaan al snel weer dood.'

Biologische klok

Het lijkt leuk, vlinders met kerst, maar de vlinders zelf hebben er niets aan. Veling: 'Ze teren in op hun reserves. In de zomer kunnen ze energie aanvullen door nectar uit bloemen te drinken. Die is er nu nauwelijks. In winterslaap kunnen ze goed overleven. Maar de vliegers overleven de winter niet.'

Dramatisch is het ook weer niet, meent Veling, want de vliegers behoren tot tamelijk algemene soorten en verreweg het merendeel is wel in winterslaap. Veling: 'Als dit in januari zou gebeuren, kan het grotere gevolgen hebben. Na een periode van kou zou het warme weer een signaal kunnen zijn voor veel soorten om te ontpoppen. Het lijkt dan alsof het voorjaar is begonnen.'

Ook vogels zijn opvallend actief voor de tijd van het jaar. 'De zangactiviteit neemt toe', zegt Jan Koppes van Sovon Vogelonderzoek. 'Maar bij vogels is niet alleen de temperatuur bepalend. Daglengte speelt ook een rol en hun biologische klok zegt: de kortste dag moet nog komen.' Toch vertonen sommige soorten paargedrag. 'Je ziet mussen nu soms al paren, al leidt dat niet tot eieren. Dat gebeurt wel bij meerkoetjes, nijlganzen en turkse tortels. Die kunnen ook buiten het broedseizoen jongen krijgen, vooral in de stad, waar meer licht is.' Een ander effect van het warme weer is dat veel 'korte afstandtrekkers' nu nog in Nederland zijn. Zoals de zwartkop, de tjiftjaf en de kievit.

Aardbeien. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Bloeiende bramen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Baudewijn Odé van Floron, de organisatie die zich sterk maakt voor wilde planten, gaat met kerst op 'plantenjacht'. 'Dat doen we voor het tweede jaar. Vorig jaar telden we 380 soorten die in bloei stonden. Dat was al heel veel. Maar dit jaar gaat de unieke situatie zich voordoen dat de laatbloeiers de vroegbloeiers gaan raken.'

Of dat zorgelijk is durft Odé niet te zeggen. 'Al is het zo dat veel planten een serieuze koude periode nodig hebben om te kiemen als het warmer wordt. Ik sluit niet uit dat die planten het dit voorjaar slechter gaan doen.'

Arnold van Vliet denkt dat de extreme warmte hoe dan ook gevolgen zal hebben. 'Het is nu net zo warm als normaal in april. De stijgende temperaturen in de afgelopen jaren hebben al zichtbaar grote gevolgen gehad voor planten en dieren. Het is onwaarschijnlijk dat deze extreem warme december geen effect heeft.'

Magnoliaknoppen. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden