Het is lastig balanceren met al die dubbele petten

Nevenfuncties hebben als je in de Eerste Kamer zit, is normaal. Maar: 53 keer stemmen over iets waarbij je zelf betrokken bent, dat is nogal wat.

Frank de Grave heeft 53 keer een dubbele pet op gehad. Beeld anp

Pikant met de kennis van nu: de 'senioren' van de Eerste Kamer legden vorig jaar een internationale aanbeveling voor extra openheid over familiebelangen terzijde. De Group of States against Corruption (GRECO), een organisatie van de Raad van Europa, adviseerde de Senaat onder meer verplichte openbaarmaking van de echtgenoten en andere 'afhankelijke familieleden'.

'Niet nodig en ook niet zinvol', schreef de tijdelijke commissie van senioren die zich over het GRECO-rapport boog. 'Intra- en intercollegiaal toezicht' volstond. Een van de leden van de commissie: PVV-lijsttrekker Marjolein Faber, recent in het nieuws nadat NRC Handelsblad onthulde dat ze het bedrijfje van haar zoon inhuurde voor de Gelderse PVV-website.

Het lidmaatschap van de Eerste Kamer is een deeltijdbaan. Dat moet ook zo blijven, vindt vrijwel iedereen. De maatschappelijke nevenfuncties geven de senatoren een belangrijke extra ten opzichte van hun collega's 'aan de overkant', de Tweede Kamerleden die onder de spreekwoordelijke Haagse kaasstolp zitten.

Senatoren moeten er wel bijbanen of een hoofdfunctie naast hebben. De vergoeding bedraagt iets minder dan 24 duizend euro per jaar voor anderhalve dag per week, zonder dat hiermee pensioen wordt opgebouwd. Nevenfuncties zijn dus niet alleen nuttig, ze zijn ook noodzakelijk. De vraag is of het gevaar van belangenverstrengeling afdoende is geregeld. En nu de politieke rol van de Eerste Kamer steeds groter wordt, groeit de twijfel daarover.

In honderden gevallen is sprake geweest van dubbele petten bij stemmingen in de Senaat, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant naar de nevenfuncties en het stemgedrag van de 75 senatoren. Die hebben in deze zittingsperiode 675 keer over een wetsvoorstel gestemd waarbij ze zelf betrokken waren vanwege hun (bij)baan.

Senator stemt vaak met dubbele pet

De 75 leden van de Eerste Kamer hebben in de huidige zittingsperiode 675 keer over een wetsvoorstel gestemd waarbij ze zelf betrokken waren vanwege hun (neven)functies. Volgens critici dreigen bijbanen 'een groot democratisch probleem' te worden, nu de politieke rol van de Senaat groter wordt.

Beste lobby van Den Haag

VVD-senator Frank de Grave is met 53 keer koploper. Hij is onder meer voorzitter van de medisch specialisten en van pensioenreus PGGM, toezichthouder bij ING Bank Nederland en sinds kort ook lid van het Curatorium van VNO-NCW, de denktank van de werkgeversvereniging, die algemeen wordt gezien als de beste lobby van Den Haag.

Volgens De Grave zijn dubbele petten bij stemmingen onvermijdelijk, omdat senatoren nu eenmaal nevenfuncties hebben. Verder heeft hij steeds eender gestemd als de rest van de VVD-fractie, meldt de liberale prominent.

De Grave wordt gevolgd door aanstaand D66-fractieleider Thom de Graaf, met 46 stemmingen. Hij is onder meer voorzitter van de Vereniging Hogescholen en actief bij de zorgbestuurders. Verder in de toptien: de Limburgse CDA'er René van der Linden, Menzis-topman Roger van Boxtel (die na de verkiezingen vertrekt), zelfstandig adviseur Marijke Linthorst van de PvdA en VVD-fractieleider Loek Hermans.

Brancheverenigingen zijn populair als (bij)baan, net als (neven)functies in de zorg en het onderwijs. Dat moet ook kunnen voor senatoren, wordt vaak gesteld, als er maar open en transparant mee om wordt gegaan. Dat is volgens de senatoren zelf het geval: zo staan alle (voormalige) functies en nevenfuncties keurig op de site van de Eerste Kamer.

Maar dat zegt niet alles, stelt 'lobbyprofessor' Rinus van Schendelen. De Rotterdamse hoogleraar politicologie is voorstander van nevenfuncties, als de rollen maar niet door elkaar gaan lopen. Een senator die door een bijbaan betrokken is bij een wetsvoorstel, zou zich dan van stemming moeten onthouden, of een stemverantwoording afleggen, stelt Van Schendelen. De collega die het dossier wél behandelt, zou formeel op de website moeten verklaren dat hierover geen (informeel of indirect) contact is geweest met het lid met de nevenfunctie. Dat brengt meer helderheid in de Eerste Kamer, volgens Van Schendelen.

Alleen transparantie is de Leidse hoogleraar staats- en bestuursrecht Tom Barkhuysen net iets te makkelijk. Hij wijst erop dat gemeenteraadsleden en leden van provinciale staten wettelijk (via artikel 28) niet mogen meestemmen over onderwerpen waarbij ze persoonlijk zijn betrokken. Waar de grens ligt, moeten ze zelf bepalen, desgewenst in overleg met hun fractieleider en de burgemeester of commissaris van de koning.

Verantwoording

Dit Volkskrant-onderzoek is gebaseerd op de afgelopen 275 stemmingen in de Eerste Kamer. Bij elke stemming is nagegaan of een senator een nevenfunctie heeft die betrekking heeft op de materie. Elke stemming in de Eerste Kamer is gecategoriseerd. Zo staat de stemming over de verantwoorde groei van de melkveehouderij van december te boek onder de categorie 'landbouw - dieren'. Dit zijn categorieën die de Eerste Kamer zelf hanteert. De senatoren houden op de website van de Eerste Kamer een overzicht bij van hun nevenfuncties. De nevenfuncties zijn gecategoriseerd volgens de indeling de Eerste Kamer hanteert voor stemmingen. Indien een senator aanwezig was bij een stemming en een nevenfunctie heeft of kortgeleden had in dezelfde categorie, is dat door de Volkskrant betiteld als een belanghebbende stem.

Regels

De Eerste Kamer vindt zo'n regel voor zichzelf niet nodig, bleek vorig jaar. De transparantie over nevenfuncties is groot en de senatoren houden elkaar in de gaten, is het idee, als de pers dat al niet doet.

'Ik ben burgemeester geweest van Nijmegen. Dat artikel 28 is vooral bedoeld voor raadsleden die direct betrokken zijn bij een bestemmingsplan', zegt Thom de Graaf, die ook in de GRECO-commissie zat. 'Zulke rechtstreekse belangen zijn er in de nationale politiek niet. En er zijn regels. Zo hebben we bij D66 vastgelegd dat iemand geen woordvoerder mag zijn op een onderwerp waarbij hij is betrokken.'

Maar de fractie weet natuurlijk wel van die bijbaan. En de betreffende senator heeft de meeste deskundigheid. De Graaf: 'De fractie bepaalt zijn standpunt in volstrekte vrijheid en niet door belangen van wie dan ook. Dat is echt onzin. Althans: ik heb het nog nooit meegemaakt.'

De Senaat vindt regels voor niet meestemmen ook principieel te ver gaan; het beperkt te zeer het vrije mandaat van de politici.

Toch vindt hoogleraar Barkhuysen dat het moet. Meerderheden in de Senaat zijn steeds minder zeker en wetten sneuvelen soms op één of twee stemmen; denk aan de Zorgwet van minister Schippers, die het net niet haalde door onder meer een tegenstem van PvdA-senator Guusje ter Horst, die tevens voorzitter is van het KNGF, de branchevereniging van fysiotherapeuten.

Beeld -

Belangenverstrengeling

In zulke gevoelige politieke omstandigheden is het essentieel om zelfs de schijn van belangenverstrengeling te vermijden, stelt Barkhuysen. De hoogleraar ziet geen redenen waarom de deeltijdpolitici in raden en staten niet mogen meestemmen bij onderwerpen waarbij ze betrokken zijn, en die in de Senaat wel. Barkhuysen noemt dat een 'moeilijk te rechtvaardigen verschil' met andere 'deeltijdparlementen'.

De hoogleraar vreest niet dat de regeling ertoe leidt dat grote delen van de Senaat straks niet kunnen stemmen. In de praktijk zal een verbod mee te stemmen niet snel voorkomen; of het echt nodig is, wordt per geval getoetst.

Een regeling voor niet meestemmen is relatief eenvoudig in te voeren, zegt Barkhuysen, via het reglement van orde. Volgens Thom de Graaf is een wetswijziging of zelfs een grondwetswijziging nodig. 'Maar goed, ik wil er best nog eens naar kijken, straks in de nieuwe Senaat.'

Dat lijkt ook oud-PvdA-leider Wouter Bos een goed idee, nu kanonnen als Niek-Jan van Kesteren na de verkiezingen van woensdag in de Senaat gaan komen. De algemeen directeur van VNO-NCW en nummer 3 van de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders staat hoog op de CDA-lijst.

(Tekst loopt door onder de foto)

Beeld -

Democratisch oogpunt

Met een nieuwe Senaat die bijvoorbeeld gaat besluiten over het nieuwe belastingstelsel, roept Bos op tot waakzaamheid. 'Als leden van de Eerste Kamer een steeds politiekere rol krijgen, maar niet rechtstreeks gekozen worden, dan is dat vanuit democratisch oogpunt zorgelijk. Als daar dan ook nog eens bij komt dat ze nadrukkelijk andere, ook commerciële, belangen dienen en het halve VNO-NCW hoofdbestuur in de Eerste Kamer zit, dan wordt het democratisch probleem wel heel groot.'

Ook Bos' partijgenoot Gerdi Verbeet, de oud-voorzitter van de Tweede Kamer, maakt zich zorgen. 'Kamerleden dienen te functioneren zonder last, maar wat betekent dat voor senatoren die verbonden zijn aan een organisatie die in grote mate afhankelijk is van overheidsbeleid, wetgeving en soms zelfs bekostiging? De nieuwe Eerste Kamer zou er goed aan doen aan het begin van de werkzaamheden een verkenning te doen hoe naar de eisen van deze tijd met functies naast het Kamerlidmaatschap moet worden omgegaan', zegt Verbeet. 'De belangrijke rol die de Eerste Kamer de laatste jaren heeft vervuld, maakt deze vraag nog relevanter.'

Naast VNO-NCW-voorman Van Kesteren komen straks bekende namen als oud-staatssecretaris Ben Knapen (ook CDA), Ruud Vreeman (PvdA), de Almeerse burgemeester Annemarie Jorritsma (VVD) en Alexander Rinnooy Kan (D66) in de Senaat.

Laatstgenoemde oud-SER-voorzitter, voormalig ING-bestuurder en ex-VNO-voorman kwam vorige week in het nieuws doordat hij stopt als president-commissaris van De Nederlandsche Bank. De statuten van de centrale bank staan een combinatie met de Senaat niet toe. Andere nevenfuncties bij onder meer Het Concertgebouw en het AMC lopen binnenkort af, meldt Rinnooy Kan, waardoor hij straks niet alleen voldoende tijd heeft voor de Eerste Kamer, maar ook minder risico op belangenverstrengeling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden