Leden van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) gaan zondag het verlate IS-bolwerk Baghouz binnen.

Analyse Islamitische Staat

Het IS-kalifaat is verslagen, maar hoe moet het nu verder in de regio?

Leden van de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) gaan zondag het verlate IS-bolwerk Baghouz binnen. Beeld AFP

Met het vallen van Baghouz, het laatste bolwerk van IS, zijn er nog vier dilemma’s die in de Syrische woestijn moeten worden opgelost, analyseert correspondent Ana van Es.

1. Hoe verder met de IS-strijders en hun kinderen in Koerdische gevangenschap?

In kampen en gevangenissen in Koerdisch Syrië zitten duizenden IS-strijders vast. Circa 1.500 van hen zijn afkomstig uit westerse landen. De Syrische Koerden stellen dat ze niet de middelen hebben om deze personen langer vast te houden. Veel Europese landen, waaronder Nederland, houden vooralsnog echter voet bij stuk: zij willen hun eigen IS-strijders niet terug. Om van alle verantwoordelijkheid af te zijn, verklaren westerse overheden IS’ers met een dubbele nationaliteit waar mogelijk statenloos. Sinds begin dit jaar overkwam dat meerdere jihadisten die vanuit Nederland naar Syrië zijn gereisd. Zodra het Amerikaanse leger troepen terugtrekt uit Syrië, bestaat het risico dat deze gevangenen op straat komen te staan.

Maandag riep de Koerdisch Syrische SDF-militie voor de zoveelste keer op om een ‘speciaal internationaal tribunaal’ te openen in Syrië. Maar dat ligt lastig: ook na de overwinning op IS lijkt Syrië veel te onrustig voor een hedendaags Neurenberg.

Is er een andere oplossing? De SDF overhandigde onlangs dertien Franse IS-verdachten aan Irak. De Iraakse autoriteiten staan erom bekend dat ze na een ultrakort proces vermoedelijke IS-strijders tot de doodstraf veroordelen en die ook uitvoeren. Precies waar Europese regeringsleiders op hopen.

Nog ingewikkelder is het lot van de vaak jonge kinderen van gedetineerde IS-strijders. Zij groeien nu op in overvolle vluchtelingenkampen. In het beruchtste kamp, Al Hol, probeerden hun geradicaliseerde moeders afgelopen week de bewakers te overmeesteren. Onlangs overleed in ditzelfde kamp de baby van een Nederlandse vader en IS-strijder. Europese overheden doen vooralsnog weinig om de kinderen terug te halen, terwijl de kampen dreigen uit te groeien tot een crèche voor de terroristen van morgen.

De opvang-kampen met IS-kinderen dreigen uit te groeien tot een crèche voor de terroristen van morgen. Beeld NurPhoto via Getty Images

2. Hoe verder met IS-strijders die ondergronds zijn gegaan?

Met de strijd tegen IS in Syrië is iets geks aan de hand: veel oorlogsdoden vielen de afgelopen maanden op ruime afstand van het front. IS-strijders die zich schuilhouden in de omgeving van Raqqa en Deir al Zor pleegden aanslagen met bomauto’s en motorfietsen. Het lijkt erop dat dergelijke sleeper cells het grote gevaar worden in de komende maanden, zowel in Syrië als in Europa.

De Koerdische SDF, die hier vooropging in de strijd tegen IS, ligt slecht bij een groot deel van de Arabische bevolking in de ‘bevrijde’ delen van Syrië. Dorpen en steden zijn platgebombardeerd door de internationale coalitie tegen IS, terwijl niemand voor de wederopbouw betaalt. Westerse overheden werken niet samen met de Syrische president Assad, vanwege zorgen over mensenrechten. Ook geld geven aan de Syrische Koerden ligt moeilijk.

De burgers in Syrië blijven daarmee achter in het puin. Ziehier een voedingsbodem voor extremisme.

Onzeker is of het grondgebied van het kalifaat wel helemaal is heroverd. Op de zuidoever van de Eufraat, in gebied omsingeld door het leger van Assad, houdt IS zich waarschijnlijk nog steeds schuil in de woestijn. Het leek de afgelopen weken mogelijk om dit vergeten stukje kalifaat te bereiken vanaf de laatste frontlijn bij Baghouz. De Volkskrant weet dat een uit Nederland afkomstige IS-strijder vanuit Baghouz overwoog om zich over te geven aan troepen van het Syrische regime. Niemand weet hoeveel IS-strijders zich verschuilen ten zuiden van de Eufraat.

3. Hoe verder met de ontvoerde yezidi-families?

Ze zijn als bevolkingsgroep het zwaarst getroffen door IS: de yezidi’s uit Noord-Irak. Ruim zesduizend yezidi-vrouwen en kinderen zijn in 2014 door IS ontvoerd. De vrouwen en meisjes werden als slaven behandeld en stelselmatig verkracht. Hun broers en echtgenoten zijn vermoord. Hun zoontjes werden opgeleid tot IS-strijders. Allemaal moesten ze zich gedwongen tot de islam bekeren. Nu het kalifaat is gevallen, wordt ook duidelijk: duizenden yezidi’s worden nog altijd vermist.

IS-strijders probeerden de yezidi-vrouwen tot op het laatst bij zich te houden en hebben hen mogelijk meegenomen op hun vlucht de woestijn in. Mogelijk zit een deel van deze kinderen incognito in de vluchtelingenkampen bij de IS-families die hen eerder hebben gekocht, en ze zijn tot nu toe niet herkend als yezidi. De yezidi-kinderen die de afgelopen weken gered zijn uit Baghouz, spraken hun moedertaal nauwelijks meer, hadden een Arabische naam gekregen en waren soms vergeten dat ze yezidi zijn.

Sommige van de gevangen yezidi-jongens zijn inmiddels zelf dader geworden. Onlangs werd in Irak een yezidi-man veroordeeld voor het samenwerken met IS tegen zijn eigen bevolkingsgroep. Nog tragischer en onduidelijker is het lot van Turkmeense vrouwen die gevangen werden gehouden door IS. Waar de yezidi’s terug kunnen naar huis, is dat voor de Turkmenen niet altijd meer mogelijk: in die gemeenschap is het stigma van verkrachting te groot.

Duizenden yezidi’s worden nog altijd vermist. Beeld AFP

4. Hoe verder met de Koerdische overwinnaars?

De overwinningsverklaring van de Koerdische SDF bevat een opvallende passage: een oproep tot ‘dialoog’ met de ‘centrale overheid in Damascus’. Achter de schermen zijn de onderhandelingen met de regering van Assad in Damascus al maanden gaande. De Koerden staan namelijk met hun rug tegen de muur.

De Koerdische SDF-strijders mogen IS nu wel klinkend hebben verslagen, de vraag is of dat ook lukt met de volgende tegenstander: Turkije. De Turkse president Erdogan dreigt al maanden met een offensief in Syrië. Hij wil de SDF uitschakelen, die hij ziet als gelieerd aan de in Europa verboden beweging PKK. De Koerden sorteren daarom voor op een deal met een onwaarschijnlijke bondgenoot: de Syrische president Assad.

Assad heeft in het verleden nooit enige blijk gegeven van respect voor Koerdische zelfbeschikking. Maar hij is in de ogen van veel Syrische Koerden minder gevaarlijk dan Erdogan.

Zolang IS in Syrië aanwezig was, waren de Koerden verzekerd van rugdekking van hun Amerikaanse bondgenoten. Nu IS is verslagen, zal de Amerikaanse president Trump zijn troepen terugtrekken. Volgens de laatste schattingen van het Pentagon, blijven zo’n tweehonderd Amerikaanse militairen uiteindelijk achter in Noord-Syrië. Of dat genoeg is om de Turken rustig te houden, is de vraag. Als je de Syrische pro-regeringskanalen mag geloven, is de eerste gezamenlijke patrouille van Koerdische strijders en een militie gelieerd aan het Syrische regeringsleger inmiddels een feit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.