Reportage Graf Franco

Het is druk bij het graf van dictator Franco – nu hij er nog ligt

Een extreem-rechtse bezoeker laat zich fotograferen voor de ingang van het graf van dictator Franco. Foto Getty

Francisco Franco is, meer dan veertig jaar na zijn dood, een attractie van formaat. Sinds de Spaanse regering de dode dictator wil laten opgraven, zijn de bezoekersaantallen in de Vallei van de Gevallenen spectaculair gestegen.

Het graf van de generalísimo bevindt zich diep in de berg, aan het einde van een lange tunnel. Het is een beetje alsof je de onderwereld betreedt. De vloer is van gitzwart marmer, daglicht dringt er niet door, aan weerszijden zijn er wezens die verscholen gaan onder grote kappen. De basiliek is zo macaber, merkte een commentator op, dat dit juist een uitstekende rustplaats is voor Franco.

Op een zondagochtend zit de basiliek volgepakt voor de mis. Alle woorden van de priester klinken wrang: vergeving van de zonden, waarlijke vrijheid, dood en wederopstanding. De geestelijke bidt gedragen voor het intact laten van deze basiliek – en voorkomt u alstublieft, Heer, dat de relikwieën van de martelaren die hier liggen, worden verplaatst.

Zodra de gelovigen worden heengezonden in vrede, stormen ze massaal naar het graf van Franco, achter het altaar. Een enkeling brengt een fascistengroet en roept ‘Leve Franco!’ De meesten beperken zich tot een foto van hun glimlachende zelf bij het graf. 

Uitgehouwen door krijgsgevangenen

De basiliek is door krijgsgevangenen uitgehouwen in de bergen, op zo’n 40 kilometer van Madrid. Een gigantisch kruis, op smogvrije dagen zichtbaar tot in de hoofdstad, markeert de plek. ‘In geen enkele democratie past een monument dat een dictatuur verheerlijkt’, verklaarde de in juni aangetreden, sociaal-democratische premier Sánchez het besluit om Franco te laten opgraven. De bedoeling is dat de grafsteen van 1.500 kilo nog dit jaar van zijn plaats wordt gelicht – na inspraak van Franco’s nazaten en van het parlement.

De ene helft van Spanje vindt dat een goed idee, de andere niet. De bezoekers van de mis zijn een en al vriendelijkheid voor de gewezen dictator. Pardon – voor een ‘groot staatsman’, de ‘doorluchtige heer minister-president’, of vertrouwelijker, ‘don Francisco’.

Franco zou het land op orde hebben gebracht na de burgeroorlog (die door hemzelf werd begonnen, maar dat terzijde), hij zou welvaart hebben gebracht en stuwmeren. Corruptie bestond er niet, want zijn ministers bracht hij met één priemende blik in het gareel. ‘Het was een vredige tijd’, zo wordt er gemijmerd. En trouwens, Franco is toch niemand tot last, daar in zijn graf? Waarom het verleden oprakelen?

Foto Reuters

Verleden laten rusten

De gedachte dat het beter is het verleden te laten rusten, heeft Spanje lang beheerst. Toen Franco in 1975 stierf en de Transitie, van dictatuur naar democratie, werd ingezet, spraken rechtse en linkse politici af dat ze vooruit zouden kijken. De politieke leiders uit die tijd wilden voorkomen dat de sentimenten uit de Spaanse Burgeroorlog zouden herleven.

Maar een trauma dat wordt weggestopt, steekt onherroepelijk de kop weer op. Veel linkse mensen vinden nu dat de Transitie niet op een rechtvaardige manier is verlopen. Ze willen alsnog genoegdoening.

De 52-jarige Emilio Silva bezoekt de Vallei van de Gevallenen vaak met buitenlandse gasten. ‘Heel, heel veel triestheid’ overvalt hem als hij er is. Zijn grootvader werd tijdens de burgeroorlog gefusilleerd door de soldaten van Franco. Als journalist begon Silva zich te verdiepen in zijn verleden. Hij slaagde er uiteindelijk in de oude Silva op te graven uit zijn massagraf en een waardige herbegrafenis te geven. Sindsdien helpt hij, als voorzitter van de Vereniging ter Herstel van de Historische Herinnering, de nazaten van andere republikeinen hetzelfde te doen.

Volgens Silva is het ‘logisch’ dat politici het verleden altijd hebben willen vergeten. Een heel groot deel van de politieke elite – van de conservatieven, maar óók van de sociaal-democraten – stamt uit een familie met franquistische smetten, zegt hij. ‘Tijdens de dictatuur gingen de kinderen van de overwinnaars naar de universiteit. Zij vormden de elite van Spanje, ook na Franco’s dood: in het openbaar bestuur, de culturele wereld, het bedrijfsleven. Het overgrote deel van de ministers, in alle kabinetten, bestaat uit de kinderen van franquisten. Ze hebben er geen belang bij het verleden op te rakelen.’

Stemmen terugwinnen

Hoe verklaart hij dan dat de sociaal-democraten nu wél actie ondernemen om Franco op te graven? ‘Het is een manier om stemmen terug te winnen van Podemos’, zegt Silva. ‘De protesten van 15M, tijdens de economische crisis, hebben veel Spanjaarden de ogen geopend. Opeens zagen mensen dat de elite één geheel is, en dat de politieke partijen inwisselbaar zijn.’

Ook de druk uit de samenleving is toegenomen, denkt Silva. ‘Mijn ouders en grootouders waren bang om te praten over het verleden. Bang voor represailles van voormalige franquisten, bang dat politieke onrust een excuus zou vormen voor een nieuwe staatsgreep. Maar wij, de kleinkinderen, hebben geen last van die angst.’

Eerbetoon aan Franco bij diens graf. Foto Reuters

Franquisten 

Terwijl de linkse partijen onder druk worden gezet Franco uit zijn graf te halen, worden rechtse partijen aangespoord hem met rust te laten. Op zaterdagmiddag demonstreren een stuk of honderd franquisten bij het Spaanse parlement. Pilar Gutiérrez (64), psychologe, heeft deze demonstratie georganiseerd. ‘Ik geef nu psychotherapie aan het land’, verklaart ze, terwijl een vlag met een franquistische adelaar haar in het gezicht waait. ‘Veel mensen zijn angstig om te zeggen wat ze vinden. Dat staat het geluk in de weg.’

Gutiérrez houdt een lofzang op de ‘zachte dictatuur’ van Franco. ‘Je had misschien geen politieke vrijheid, maar wel persoonlijke vrijheid’, zegt ze. ‘Er waren veel minder belastingen dan nu.’

Maar het belangrijkste, zegt ze: ‘Franco bracht eenheid in een verdeeld land.’ De activiste is bang dat de geschiedenis zich herhaalt. ‘We staan weer tegenover elkaar. De huidige regering bestaat uit coupplegers, terroristen en separatisten en is aan de macht gekomen zonder verkiezingen.’

Plotseling komt er een andere demonstratie voorbij gelopen. Het is voor een deel van de Franco-aanhangers het teken om met een strak gezicht de fascistengroet te brengen aan die andere demonstranten. Dit is vast de linkse vijand! Navraag leert dat de langstrekkende groep pleit voor een trein naar de Extremadura, een afgelegen Spaanse regio - maar die wetenschap is aan de franquisten niet besteed.

Even later eindigt de bijeenkomst met het scanderen van ‘Franco, Franco.’ Natuurlijk, zegt Gutiérrez, Franco heeft zijn monument in de Vallei verdiend. ‘Ze mogen ons onze helden en monumenten niet afpakken.’

Francisco Franco in 1975. Foto EPA

‘Sfeervolle plek’

De basiliek in de Vallei van de Gevallenen is in gebruik door de monniken van het naastgelegen klooster. Zij beheren ook een gastenverblijf van paleisachtige omvang: lange bogengalerijen van graniet rond een uitgestrekte tuin. De recensies op internet spreken van een ‘sfeervolle plek’, ‘fantastisch gelegen’, ‘ideaal om een paar dagen uit te rusten’, want je krijgt er ‘een gevoel van rust en vrede’.

Het is een kwestie van perceptie. Want als midden in de nacht de lamp op de gang om onverklaarbare redenen aan en uit blijft springen, en als er in de verte gerammel en gepiep klinkt, kun je ook onwillekeurig denken aan de ruim 33 duizend doden die hiernaast begraven liggen. Behalve Franco werden ook slachtoffers uit beiden kampen van de Spaanse Burgeroorlog hiernaartoe gebracht, soms tegen de wil van hun familie.

Fernando Ollera (48), makelaar uit Madrid, vindt het idee om Franco op te graven ‘absurd’. Voor hem vormt Franco een deel van de Spaanse geschiedenis. ‘Dat moet je beschermen. Trouwens, alle dictators, zelfs Hitler, hebben behalve slechte ook goede dingen gedaan.’

Pesten

De politiek zou zich volgens Ollera druk moeten maken over andere zaken dan een overjarig lijk. De werkloosheid, bijvoorbeeld, of het matige onderwijs. ‘De linkse regering doet dit alleen maar om te pesten’, meent hij. ‘Door die botten hier weg te halen, wil Sánchez aantonen wat een grote señor hij is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.