Het is drinken of sieren met dit schatje

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: steen.

Voor wie het afgelopen jaar de vergetelheid in wil drinken: zo deden ze dat in de 16de en 17de eeuw. Een glas op z'n kop, opdat-ie bij gebruik niet meer met tussenpozen op tafel kan worden neergezet. Deze zilveren bol vormt de voet van het glas, dat dus nooit rechtop kan staan. Het is drinken of sieren met dit schatje.

Ik liep op de afdeling 17de eeuw in het Rijksmuseum, nu eens met alleen oog voor het zilver en goud, wat heel verfrissend is want ik was er jaren blind voor. Nu vinden we de Rembrandts en Vermeers het allerchicst maar die schilderijen, die waren in die tijd leuk voor aan de wand. Als je écht geld had stak je dat in zilver of gouden objecten. Die kon je tenminste omsmelten als de tijden tegenzaten. Het meeste zilver was bedoeld om te gebruiken met gasten en familie. Hoe langer ik rondkeek, hoe beteuterder ik werd over het incomplete IKEA-servies dat deze feestdagen onze eettafel siert. Ter plekke nam ik me voor te sparen voor minstens één pronkstuk voor toekomstige feesttafels.

De bol doet denken aan het vergelijkbare instrument dat een meisje vastheeft in een van de leukste portretten van Jan Gossaert, misschien Dorothea van Denemarken. Een armillairsfeer, een wetenschappelijk hulpmiddel bestaande uit een geraamte van ringen die de posities van de hemelequator, de zodiak en de planeten ten opzichte van elkaar laten zien, die veel op zee gebruikt werd. Net als bij ons glas hier houdt Dorothea de sfeer op z'n kop; bij haar misschien een verwijzing naar de verloren koninkrijken van haar vader, Christiaan II, bij ons glas eerder een toespeling op hoe de wereld eruit ziet als je het spelletje te vaak speelt. Want een spelletje, daar ging het om. Had u de dobbelsteen al door?

Er staat in de Rijksmuseumzalen nogal wat zilver om drankspelletjes mee te doen. Daar ga je die regentenportretten aan de muur toch anders door bekijken. Bij dit object: één tafelgast pakt het glas op en het getal dat de dobbelsteen dan aangeeft, is het aantal keren dat het glas moet worden leeggedronken. Daar kan geen bonte avond tegenop. Conservator Dirk Jan Biemond legt op zijn fijne zilverblog ook andere spelletjes uit; bijvoorbeeld bij de zilveren 'molenbekers' waarvan de wieken en klokwijzer gingen draaien als je op een zilveren rietje blaast. Het cijfer dat de klok aangaf, was het aantal gasten dat mee moest drinken, of het aantal keren dat de beker moest worden doorgegeven.

Op dit glas staat gegraveerd: Ick bringt u mijn lief. Ik breng het u, mijn lief; het ding wordt steeds gezelliger. Laat de wereld buiten maar vergaan.

Op de zilveren ringen van de armillairsfeer staat nog iets, waardoor ik het ding helemaal in mijn zak wilde stoppen: BYBE CUM GAVDIO VINVM - drink de wijn met vreugde. Een verwijzing naar mijn favoriet onder de Bijbelboeken: Prediker, het beroemde 'alles is ijdelheid'-betoog. In dit deel staat dat alle mensen hetzelfde lot wacht, goed of slecht. De mens zwoegt en zwoegt. Niet altijd wint de snelle hardloper de wedstrijd, de sterke held de oorlog of krijgt de verstandigste het respect. En dan volgen de aanmoedigende woorden: 'Dus eet je brood met vreugde en drink met een vrolijk hart je wijn, God ziet alles al lang met welbehagen aan. Draag vrolijke kleren en een feestelijke geur. Geniet van het leven met de vrouw die van je houdt.'

Daarmee - met vrije invulbaarheid voor 'God' en 'vrouw' natuurlijk - schudden we 2016 dan maar van ons af. Ad fundum!

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden