INTERVIEW

'Het is de grootste vitrine van Europa'

Het was een lang gevecht. Pas toen directeur Sjarel Ex genoeg privaat geld had, ging de gemeente overstag en kan het spiegelende Collectiegebouw in het Rotterdamse Museumpark verrijzen. 'We hebben wel wat champagne gedronken.'

Sjarel Ex.Beeld Freek van den Bergh

'Lef. De stad heeft lef om iets te doen wat anderen niet hebben gedaan. Om in je eentje iets te ontwikkelen.' Sjarel Ex zegt het aan het einde van het interview, als hij al een uur met een glunderend gezicht over het nieuwe Collectiegebouw van het Museum Boijmans Van Beuningen heeft verteld.

In een paar jaar moet het spiegelende gebouw in het Rotterdamse Museumpark verrijzen. Het ging niet zonder de nodige strubbelingen, maar dat neemt niet weg dat afgelopen donderdagavond, net voor middernacht, een belangrijke stap werd genomen. In de gemeenteraad bleek een meerderheid voor het plan te zijn die kortgeleden nog ondenkbaar was. 'We hebben daarna wel wat champagne gedronken.'

Lang gevecht

Het was een lang gevecht. Kort na zijn aanstelling als directeur in 2004 merkte Ex bij privéverzamelaars dat ze moeite hadden hun collectie te beheren. 'Ik hoorde verhalen van aangekochte schilderijen van Marlene Dumas en René Daniëls die onuitgepakt waren gebleven. Er was behoefte het werk ergens anders onder te brengen.' Daar kwam bij dat de opslag van de eigen Boijmans-collectie had te kampen met wateroverlast. 'Er circuleerden groteske beelden van een paar fikse overstromingen.'

Ex telde de twee aanleidingen bij elkaar op en voorzag een depotgebouw voor de verzameling van het Boijmans én particulieren. Maar dat ook toegankelijk zou zijn voor het publiek.

Voorbeelden waren er niet of nauwelijks. De Schaulager in Basel was volgens Ex te veel een hermetisch kenniscentrum. Het Museums Resource Centre in Glasgow bleek een 'Ahoy-achtig' gebouw waarin olifanten, trams en kostbare schilderijen door elkaar werden bewaard.

Ex: 'Er zijn twee modellen: een gesloten depot buiten de stad, dat veel goedkoper is, of een duurder publiekstoegankelijk depot naast het museum. Toen ik het in de gemeenteraad besprak, zei een raadslid: als het depot dan toch in het Museumpark moet komen, maak er dan iets bijzonders van.'

Visualisatie Collectiegebouw.Beeld MVRDV

Voorstel

Architect Winy Maas maakte een eerste voorstel. Ex: 'We moesten iets voor de RAI Kunstbeurs en zo'n maquette doet het altijd goed. Het kostte 3.000 euro, een vriendendienst.' Het ontwerp werd beschreven door NRC Handelsblad, waarna Ex werd gebeld door 'iemand die het museum goed kent'. Of die een afspraak voor Ex mocht maken met een potentiële geldschieter. 'Ik wist niet wie er kwam, het was nogal mysterieus.'

De bezoeker bleek Martijn van der Vorm te zijn, de nog nooit geïnterviewde nestor van de Rotterdamse familie die investeringsmaatschappij HAL heeft opgericht. Het vermogen van de Van der Vorms werd deze week door Quote op 8,5 miljard euro geschat.

'Hij haalde het knipsel van NRC uit de binnenzak en vroeg wat het financiële verschil is tussen de twee depotmodellen. '15 miljoen euro', zei ik. 'Dan krijg je dat', zei hij. Het was een ongelooflijke opsteker. Ik ben meteen naar het stadhuis getogen: 'Ik heb 15miljoen, we kunnen het nu binnen de kortste tijd realiseren.' We hebben absoluut niet ingeschat dat het Museumpark zo'n gevoelige plek zou zijn.'

Egocentrisch

De lobby die daarna volgde, kreeg veel enthousiaste reacties, maar lokte ook veel kritiek uit. Andere kunstinstellingen in het Museumpark bleken om verschillende redenen tegen te zijn. Erasmus Medisch Centrum, een machtige buurman, strijdt nog steeds voor een andere locatie van het Collectiegebouw. In de lokale politiek klonk het verwijt dat Ex egocentrisch was doordat hij niet de depotwensen van andere Rotterdamse musea had verkend.

'Wij hebben 140 duizend collectiestukken, de stad 1,1 miljoen. Daar zou je dan ook verantwoordelijkheid voor nemen', zegt hij daarover. 'Dat is een dermate grote last dat het de vraag is of je dan ook nog het museum kunt doen.'

Dan was er nog de fout die de Boijmans-directeur maakte tijdens de aanbestedingsprocedure door te praten met Winy Maas, de vriend en architect die ook in de race was. Dat was tegen de regels, waardoor diens architectenbureau MVRDV werd gediskwalificeerd. Dankzij een kort geding liep het toch nog goed af voor Maas, wiens ontwerp vervolgens door de jury werd uitverkoren.

Ex: 'Je trekt je natuurlijk de haren uit het hoofd. Maar van de 47 architecten die meedongen, ken ik er tien persoonlijk. Toen ik Winy Maas sprak, waren er nog maar vijf bureau's over. Ik dacht: met deze kandidaten kunnen we eindelijk lekker over de ontwerpen praten.'

70 duizend stukken

Het Collectiegebouw moet eind 2018 openen. De bouw kost twee jaar en daarna moeten nog 70 duizend collectiestukken (de helft van de Boijmans-verzameling) worden verhuisd naar het nieuwe depot. Een toegangskaartje voor de looproute door het gebouw gaat 10 euro kosten. Een rondleiding door een gids, waarbij ook een kijkje wordt genomen in een depotkluis, kost 15 euro.

Weerzin

Nog een horde die moest worden genomen: de weerzin tegen het project bij Leefbaar Rotterdam, met 14van de 45 zetels de grootste partij in de gemeenteraad en medebestuurder van de stad. Keer op keer ventileerde de partij haar twijfel over het dure gebouw, dat de gemeente inmiddels meer dan 35 miljoen euro zou gaan kosten. Deze zomer leek een meerderheid in de raad onhaalbaar.

Reden voor wethouder Adriaan Visser (D66) en Stichting De Verre Bergen, de goededoelenorganisatie van de familie Van der Vorm, om private geldschieters te gaan zoeken. Dat lukte. De stichting verhoogde haar schenking ook nog eens tot 20 miljoen. Doordat de gemeente niet meer financierder is, werd Leefbaar Rotterdam over de streep getrokken. Ex zegt tot het laatste moment in spanning te hebben gezeten. Donderdag bleken 33 van de 43 aanwezige raadsleden voor te zijn. Toch nog een ruime meerderheid voor het bloempotvormige depotgebouw 'DePot'.

Ex is er lyrisch over: 'Door die bollende spiegel krijgt je elk moment van de dag een pak wolken cadeau.' Het interieur heeft een spectaculair, 28 meter hoog atrium waarin schilderijen boven elkaar hangen, te midden van een Piranesi-achtig trappenhuis. Daarachter bevinden zich etalages met sculpturen en design. 'Het is de grootste kunstvitrinekast van Europa.'

Verdiepingen

Er zijn meerdere verdiepingen waar bezoekers de collectie van het Boijmans én verzamelaars kunnen bewonderen, al dan niet rondgeleid door gidsen. Er zullen restauraties te zien zijn, proefopstellingen met verse kunstaankopen. Daar is vraag naar, denkt Ex. 'We zijn nu publiekelijk in het museum een Jeroen Bosch aan het restaureren. De vette neuzen staan op de ruit.' Met een aparte expreslift kun je ook gratis naar het dak van het Collectiegebouw met tuin, uitzicht over de stad en een restaurant.

Of het in logistiek opzicht niet logischer was geweest een ondergrondse verbinding te bouwen tussen museum en depot? Nu moet je de kunstwerken verslepen door regen en wind. Ex: 'Maar daarvoor zou je een tunnel moeten graven van pakweg 20 miljoen. En dat met al die ondergrondse waterstromen hier. Veel te ingewikkeld. Het volstaat om een keer per week een verhuisauto te huren.'

Het museum mikt op zo'n 90 duizend bezoekers per jaar om uit de kosten te zijn. En op verzamelaars die hun kunstwerken tegen vergoeding willen onderbrengen. Ook kleine en beginnende collectioneurs die maar een paar vierkante meter opslag nodig hebben.

Ex: 'Weet je wat het mooie is? In het buitenland zien ze ons nu als proefkonijn. Het Victoria & Albert Museum in Londen, het Louvre in Parijs, het Städel Museum in Frankfurt, ze komen allemaal op bezoek om te zien wat we hier aan het doen zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden