Column

Het is alsof een lawaaiige jongen in je oor schreeuwt

Pornoy's complaint van Philip Roth vormt nog steeds de clou van een lange, buitengewoon geestige jodenmop.

Beeld thinkstock

Mijn 17-jarige dochter heeft op school voor Engels met veel plezier Portnoy's complaint van Philip Roth gelezen, net als zo'n 35 jaar geleden haar oude moedertje. 'Het is alsof er een heel lawaaiige jongen langdurig en opgewonden in je oor staat te schreeuwen', oordeelde ze. 'Maar dan op een léuke manier.' En precies, zo is het.

'Wat is nu het belangrijkste thema van dat boek?', had mijn lerares Engels me indertijd gevraagd. 'De zoektocht naar een nieuwe joodse identiteit?', opperde ik, maar daar keek mijn juf bedenkelijk bij. Verstikkend moederschap? Nee, ook niet echt. Toen ik haar vragend aan bleef kijken begon ze hevig te blozen en siste tussen haar tanden: 'Seks. Het thema van Portnoys complaint is seks.'

Tsja. Het is wáár natuurlijk, maar zo had ik dat eigenlijk niet gezien. Die preoccupatie met seks vind je als 17-jarige helemaal niet vreemd of opvallend, ík niet, in ieder geval, en mijn dochter, zo bleek onlangs, ook niet. Ik hield van de eeuwige puber Alex Portnoy zoals hij was: een geobsedeerde, hyperintelligente tobber die wanhopig een uitweg zoekt uit de verstikkende omhelzing van zijn ouders.

Het was ook niet eenvoudig in die beruchte jaren zestig; door de hele westerse wereld kolkte de seksuele revolutie, maar als nette joodse jongen hoorde je daar niet aan mee te doen.

Alex Portnoy deed het allemaal wél. 'Treife' voedsel eten, dat niet door zijn moeder is gekookt, bijvoorbeeld. Zich dwangmatig afrukken, onder andere in de bh van zijn brave, dikke zusje. Een stuk (kosjere!) lever neuken, dat later door zijn nietsvermoedende moeder wordt gebraden en opgediend aan het gezin. Loeren naar 'sjikses', niet-joodse meisjes. En het blijft natuurlijk niet bij loeren. Als hij opgroeit, moeten zijn vriendinnen, zoals 'the monkey' en 'the pumpkin' hem helpen te ontsnappen uit die knellende wurggreep van het klassieke joodse schuldgevoel. ('Let's put the id back in Yid!')

Boek cover Portnoy's Complaint.

Psychoanalyse was erg hip in het Amerika van de jaren zestig. Zijn relaas doet Alex Portnoy dan ook, in een woest bruisende monoloog, aan zijn psychiater, Doctor Spielvogel (alleen die naam al is een wereld van symboliek). 'What I'm saying, Doctor, is that I don't seem to stick my dick up these girls, as much as I stick it up their backgrounds - as though through fucking I will discover America.'

Toen ik het boek onlangs herlas, vond ik het nog net zo fijn als vroeger, maar die hele psychoanalytische insteek met oedipus-complexen en zo, doet inmiddels wel wat gedateerd aan. Ik moest denken aan dat bekende spotgedicht van Mulisch, u kent het wel: 'Dat komt gewoon doordat zijn vader eens./ gewoon omdat zijn vader in zijn jeugd./ doordat zijn vader in zijn jeugd gewoon/ gewoon al in zijn jeugd zijn vader toen.'/ et cetera.

Ook kun je je nauwelijks meer voorstellen dat het boek indertijd zo'n schandaal verwekte. Ja, dat met die lever is nog steeds een beetje vies, maar verder gebeurt er eigenlijk niet zoveel bijzonders. Onze eigen goeie ouwe Jan Wolkers maakte het toch heel wat bonter. En dat beruchte joodse schuldgevoel, bestaat dat inmiddels nog wel in zo hevige mate?

Maar de omschrijvingen van al die hoofdpersonen blijven kostelijk. Die schlemielige, eeuwig geconstipeerde vader, die slimme, extreem bemoeizuchtige moeder met hun lawaaierige, tobberige, hitsige zoon; samen vormen ze nog steeds de clou van een lange, buitengewoon geestige jodenmop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden