Het is alles of niets in het boekenvak

De wereld van het boek botst met de nieuwe tijd. Dat betekent: minder nieuwe boeken, minder boekwinkels. En ontslagen in de grachtengordel, bij de literaire uitgeverijen.

Laatst lunchte literair agent Paul Sebes met twee schrijfsters. 'En niet de eerste beste. Echt oude rotten in het vak, altijd goed voor zestig-, zeventigduizend exemplaren. Maar nu niet meer. Je had bestsellers, mediumsellers en slowsellers, maar dat hele middensegment is weg. Het is nu een bestseller of een nonseller. Alles of niets. Auteurs merken dat en zoeken andere inkomsten, al is dat ook niet makkelijk. Vroeger vroeg ik zo 1.000 gulden voor een lezing, zei een van de schrijfsters, nu kom ik voor 300 euro al naar de boekwinkel.'


Twintig auteurs in Nederland kunnen leven van louter de verkoop van hun boeken, schat Sebes, die met zijn agentschap de belangen behartigt van een reeks schrijvers. De agent wordt de laatste tijd steeds vaker gebeld door auteurs, beginnende en bekende. 'Ze hebben dit voorjaar de afrekening over 2010 gekregen en die viel vaak niet mee, zacht gezegd. Van die royalty's alleen kunnen ze niet leven. En als ze hun uitgever bellen, krijgen ze ontwijkende antwoorden. Een beurs of een fonds is ook steeds moeilijker, door de bezuinigingen. Dus vragen of ze ik iets heb. Een masterclass of een column. Of iets voor een biermerk of zo.'


Het is crisis in het boekenvak. De verkopen lopen al sinds 2009 terug, maar dit jaar versnelt de neergang. De boekwinkels hebben niet alleen last van zuinige consumenten als gevolg van de economische crisis, maar ook van succesvolle onlinewinkels als Bol.com. Eerder dit jaar maakte boekenclub ECI bekend zijn achttien winkels te sluiten om louter digitaal verder te gaan. Tachtig medewerkers verloren hun baan. Onlangs moest Selexyz, bekend van onder meer Scheltema in Amsterdam en Donner in Rotterdam, 45 van de ruim vierhonderd banen schrappen. Bekende boekhandels als Buddenbrooks in Den Haag en Hijman & Arends in Arnhem zijn failliet.


De malaise op de winkelvloer slaat nu ook over op de uitgevers. De roemruchte Arbeiderspers wordt samengevoegd met het commerciëlere A.W. Bruna, zo werd vorige week bekend, en moet verhuizen van de Amsterdamse Herengracht naar Utrecht. Dat is een schok voor de reeks andere uitgevers in de grachtengordel, die deels zelf bezig zijn banen te schrappen. Zoals Meulenhoff, dat donderdag bekendmaakte dat er vijf volledige banen verdwijnen bij een reorganisatie.


De najaarscatalogi van de uitgevers zijn ook een stuk dunner dan vorig jaar, maar zelfs daaruit bestelt de boekhandel lang niet alles, omdat de schappen nog vol liggen met onverkocht werk. De ongelukkigen voor wier werk geen belangstelling is, krijgen het stempel 'voorzien voor eind 2012'. Oftewel: het boek komt niet verder dan de catalogus en zal nooit verschijnen.


'Vorig jaar werd het beeld nog versluierd door Dan Brown, Stieg Larsson, door Haar naam was Sarah en door de filmeditie van Kluuns Komt een vrouw bij de dokter', zegt Paul Sebes. 'Nu wordt duidelijk hoe het er echt voor staat. Sommigen denken dat het wel weer overwaait als de economie weer aantrekt. Ik niet. Er is echt wat aan de hand.'


Volgens betrokkenen wordt het boekenvak getroffen door diverse problemen. Die worden nu opeens manifest door de tegenvallende feestdagen eind vorig jaar. 'Er was sneeuwval rond Sinterklaas en Kerst', zegt Hans Janssen, directeur van uitgever Unieboek/het Spectrum. 'Die periode is voor de boekhandel enorm belangrijk. Het is vaak het verschil tussen erop en eronder. Door het slechte weer gingen mensen minder de deur uit om cadeaus te kopen. Als je als winkel geen financiële reserves hebt om zo'n tegenvaller op te vangen, gaat het mis. Dat zie je nu gebeuren.'


Nu zijn de uitgevers aan de beurt, stelt Janssen. 'In het voorjaar krijgen uitgevers de niet verkochte boeken retour. Dat waren er dit jaar veel, en die moeten ze terugbetalen. Als ze onderdeel zijn van een groter concern kunnen ze het wel even uitzingen, maar anders wordt het moeilijk.'


Er zijn in Nederland zo'n honderd uitgevers van algemene boeken. Dat is de benaming voor alle boeken die niet vallen in de categorieën wetenschappelijk of educatief. Gaan er bij die algemene boeken ook faillissementen komen? Janssen: 'Absoluut.'


De baas van Unieboek/Het Spectrum is het enfant terrible van de branche. Zo pleitte hij al eens voor het afschaffen van het Boekenbal omdat literatuur het hele jaar gepromoot moet worden in plaats van anderhalve week. Ook dat recht van retour in het voorjaar zou op de schop moeten, om het 'oeverloos heen en weer sturen van boeken' te stoppen, meldde Janssen eerder.


'Er is een tweedeling in de branche. Je hebt de rollatoruitgevers, die uitgeven voor hun idealen en voor de cultuur, en die denken dat de crisis wel weer overwaait. En je hebt de nieuwe generatie, die zegt dat het allemaal heel anders moet. Die waarschuwt dat we met z'n allen onderuitgaan als we nu niet in actie komen. Wij werken hier intern met een scenario dat over tien jaar van het traditionele boekenvak nog de helft over is. Een shake-out, ja.'


Wat moet er gebeuren? Volgens Janssen is er in elk geval te veel winkeloppervlak in Nederland. 'Gewoon in vierkante meters. Dat geldt ook voor de boekhandel. Mensen shoppen in het weekeinde wel veel, maar doordeweeks veel minder. Daar komt de drempel om een boekenzaak binnen te stappen bij. Mensen kopen nog wel boeken in een Ikea- of Albert Heijn-achtige omgeving.'


Verder moet de boekhandel aan de slag. 'Het Centraal Boekhuis zit vol met voorrraden. De boeken werden altijd wel verkocht, maar nu niet meer. Nu moeten we opeens bedenken waarom, want we hebben ons nooit zo verdiept in wat de klant wil. De ontlezing? Ja, daar begint de CPNB graag over, dan hoeven ze verder niks te doen. Maar het is te makkelijk. Laat ze eens twee marketeers van Jumbo of Albert Heijn binnenhalen, om campagnes te maken met emotie.'


Want er speelt volgens Janssen iets fundamentelers: de slag om de schaarse vrije tijd en de digitale toegang daartoe. 'Mensen hebben zoveel keus. En als ze op Facebook zitten of twitteren, lezen ze geen boek. Je moet het dus anders aanpakken. Ik zag in Japan mensen lezen op hun mobieltje. Dat vraagt dus om een ander soort verhalen, kortere.'


Er wordt veel verwacht van e-books, die op e-readers als de Kindle en tablets als de iPad gelezen kunnen worden. Die markt groeit ook snel: in de VS wordt de nieuwe Grisham, met dank aan Amazon, al voor 80 procent gelezen als e-book en nog maar voor eenvijfde als 'p-book' - op papier. In Nederland is de rol van het e-book echter nog bescheiden, met een aandeel van een procent van de totale boekenmarkt. De Koninklijke Boekverkopersbond verwacht over vijf jaar hooguit 20 procent digitale boeken. Janssen: 'Wij hebben nu vierhonderd e-books. Maar je kunt digitaal veel meer doen. Wij hebben bijvoorbeeld kinderboeken-apps. En een wijnshaker-app, een wijnalmanak voor in de supermarkt.'


Er is nog een technologische noviteit: printing on demand. Als de boekhandel een klant heeft voor een boek, laat de uitgever er een drukken. Dat komt van pas met de overvolle schappen. Want er zijn niet alleen te veel winkels, maar ook te veel boeken, die bovendien weinig onderscheidend zijn. Uitgevers brengen te veel op de markt. Schieten met hagel, wordt die aan Prometheus-uitgever Mai Spijkers toegeschreven werkwijze genoemd. Of de spaghetti-methode: zo veel mogelijk boeken uitgeven in de hoop dat er een succes tussen zit. En als daar eenmaal omzet mee is behaald, moet er het volgende jaar nog meer verschijnen, voor nog meer omzet.


Maar nu gaat noodgedwongen het mes in het aanbod. Zo liet Meulenhoff-uitgever Maaike le Noble in het vaktijdschrift Boekblad weten 30 procent minder titels te zullen uitgeven. Dat gebeurt niet alleen op verzoek van de overbelaste boekhandel, maar ook omdat auteurs erom vroegen. Zij hopen op meer aandacht van redactie, marketing en promotie als er minder wordt uitgegeven.


Minder boeken in minder grote oplages - veel kenners zien het graag, omdat er ook veel middelmatig werk werd uitgegeven dat de fijnproever straks bespaard blijft. Maar aan de andere kant dreigt 'bestselleritis': uitgever en boekwinkel wagen zich alleen aan bewezen successen en laten hoogstaand maar minder commercieel werk noodgedwongen liggen.


Dat gevaar is actueel, omdat de Tweede Kamer zich na de zomer buigt over de vaste boekenprijs. Die is juist ingesteld om te voorkomen dat het boekenaanbod verschraalt doordat boekwinkels moeten concurreren met stuntende ketens. Als de branche zelf zich vooral gaat richten op bestsellers, kan de wettelijke minimumprijs ook wel verdwijnen.


Maar Janssen is niet bang voor de bestselleritis. 'Want wat is een bestseller? Als ik dat van tevoren wist, was ik allang voor mezelf begonnen. En uitgevers blijven ook altijd een beetje idealisten. Als ze denken een mooie debutant te hebben, willen ze hem ook uitgeven.'


De nieuwlichter wil dan ook dat de vaste boekenprijs blijft, althans nog even. 'Veel uitgevers en boekhandels zijn gewoon nog niet professioneel genoeg om afschaffing aan te kunnen. Daarom wil ik ook graag een vaste prijs voor e-books, waar de Kamer ook over gaat praten. Want als je boeken voor een paar euro kunt downloaden, wordt het wel even heel moeilijk nu. Wat niet wegneemt dat het boekenvak gewoon een bedrijfstak is, en zich ook eens zo moet gaan gedragen.'


Daar is Marij Bertram naar eigen zeggen al mee begonnen. Met haar collega-directeur Hendrik de Leeuw moest ze vorig jaar weg bij Nieuw Amsterdam, na een conflict met eigenaar Derk Sauer. Het duo begon voor zichzelf en zegt nu al te scoren met een nieuw uitgeefmodel. Zo worden opbrengsten fifty/fifty gedeeld met de auteurs, wat ze 30 tot 40 procent meer zou opleveren dan normaal; en twee keer per jaar uitbetaald in plaats van de jaarlijkse cheque. Het bracht onder meer Bram Moszkowicz (met memoires), Sonja Barend en Conny Braam binnen.


Hoe die gulheid betaald wordt? 'We werken zonder voorschotten, zonder voorraden en hebben geen overhead', zegt Bertram. 'En we zitten niet aan de Herengracht, maar op de Jacob van Lennepkade, in Oud-West.'


-----------------------------------


'Aantal titels zal niet sterk dalen'

Franca Treur (Dorsvloer vol confetti, 130 duizend verkocht)


'Iedereen die bij een boekhandel of uitgeverij werkt, doet dat uit liefde voor mooie boeken, niet voor het geld. Ook telt ons land nog vrij veel lezers. Allemaal hoopgevend. Wel vraag ik me af of jongeren de liefde voor lezen nog voldoende wordt bijgebracht en of ze nog wel vrijwillig naar boeken pakken. Zodra mensen weer meer te besteden hebben, kopen ze vast wel weer. Bol.com lijkt me voor boekwinkels wel structureel bedreigend. Een boekhandel loop je alleen nog binnen als je niet weet wat je zoekt en als je acuut een cadeau nodig hebt. Een mooie selectie en een goede verkoper helpt. Je moet zorgen dat mensen graag bij je binnenlopen.


De fusie van de Arbeiderspers met A.W. Bruna? Misschien waren er wel te veel literaire uitgeverijen. Anderzijds is het best verdedigbaar dat deze fusie iets zegt over het geloof in het belang van literatuur. Voor wie de intrinsieke waarde van literatuur niet erkent, is het een logische stap. Waar geen maatstaven meer zijn, heerst de markt. Of er dan straks alleen nog maar bestsellers op de markt komen? Het is niet vreselijk duur om een boek te maken, dus ik verwacht geen grote terugloop van het aantal titels. Vermoedelijk wordt er eerder beknibbeld op de redactie. Eigenlijk het slechtste van alle scenario's: te veel ondermaatse boeken. Nou ja, dat roept iedereen ook al jaren.


Of ik kan leven van het schrijven? Op dit moment wel, voor de nabije toekomst zoek ik nog een baan.'


-----------------------------------


'De problemen zijn tijdelijk'

Arthur Japin (onder meer De Zwarte met het Witte Hart, Een Schitterend Gebrek en De Overgave, elk goed voor meer dan 300 duizend verkochte exemplaren)


'Ik denk dat de problemen tijdelijk zijn. Mensen houden van verhalen en ik kan me niet voorstellen dat dat verandert. Maar de effecten zullen voor een aantal mensen, die in het boekenvak werkzaam zijn, mogelijk blijvend zijn. Ook al zullen mensen weer boeken (of e-books) kopen zodra het vertrouwen in de economie terugkeert, helaas zal die opleving voor een aantal boekhandelaren te laat komen. In de afgelopen jaren heb ik kleine, zelfstandige boekhandelaren, bij wie ik evenals andere schrijvers vaak en graag te gast was, zien worstelen en zelfs al verdwijnen. Als we niet oppassen, zal er verschraling optreden. Daarom is de vaste boekenprijs zo essentiel, valt die weg dan is de zaak voor veel beginnende schrijvers verloren.


Ik ben in de gelukkige positie dat ik vanaf mijn eerste roman van het schrijven heb kunnen leven en dat die en alle volgende romans een lang leven hebben en blijven doorverkopen. Daarbij worden mijn boeken veel gelezen op scholen, zodat een hele nieuwe generatie lezers ermee opgroeit. Persoonlijk heb ik dus geen reden tot ongerustheid.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden