Opinie IPCC

Het IPCC-rapport is een alarmbel maar we blijven snoozen

Omwentelingen zijn altijd het gevolg van collectieve acties en veranderende machtsbalansen.

Een man draagt een zak met illegaal geproduceerde houtskool uit de Amazone. Beeld Getty Images

Het laatste rapport van het Internationaal Panel voor Klimaat Verandering (IPCC) leest als een oorverdovende alarmbel. We hebben nog maximum twee decennia te gaan om ons voor de ergste catastrofen te behoeden. Maar in plaats van wakker te worden, lijkt de kans groter dat we nog maar eens op de snoozeknop drukken. Nog heel even doorsluimeren, we komen vast nog wel op tijd. Maar waarom blijven we zo hardnekkig sluimeren?

Voor veel psychologen en sociologen is het al een tijdje duidelijk dat individuele gedragsveranderingen, zeker als die gericht zijn op een ‘verre’ toekomst, heel moeilijk zijn.

We zijn nu eenmaal gewoontedieren wiens bestaan eigenlijk pas behapbaar wordt als we telkens opnieuw dezelfde handelingen herhalen tot ze uiteindelijk rituelen en conventies worden. We zijn zo gewend aan ons comfortabele en vooral bekende bed dat eruit opstaan soms een onmogelijke opdracht lijkt.

Daarbij lijden onze toekomstplannen heel vaak aan een optimismebias. We gaan er onbewust vanuit dat de risico’s van de toekomst voor onszelf altijd lager zijn dan die voor anderen. Miami komt dan misschien wel onder water te staan, maar met Den Haag komt het vast wel goed (ter info: de twee steden lopen ongeveer evenveel gevaar).

Betekent dit dat we gedoemd zijn om met natte voeten wakker te worden? Zijn we zo vastgeroest in onze gewoontes dat we nooit in staat zijn om op korte tijd veranderingen teweeg te brengen waar we alleen in de toekomst voordeel uit halen? Onze eigen geschiedenis leert ons dat dit niet zo is. Mensen hebben kathedralen gebouwd die pas decennia later in gebruik konden worden genomen. Er zijn preventief dijken opgetrokken die generaties lang veiligheid bieden. En de hele verzorgingsstaat is gebaseerd op langetermijnmaatregelen die op korte termijn vooral een beetje pijn doen.

Het kan dus wel, maar hoe dan? Eén ding hebben al deze langetermijnplannen gemeen: ze zijn er nooit gekomen door gedragsveranderingen van enkele individuen. We hebben geen kathedralen of dijken gebouwd doordat eerst één iemand een steen neerlegde in de hoop dat er dan iemand een tweede kwam bijleggen. Noch hebben we een gemeenschappelijk pensioenfonds bij elkaar gespaard doordat een aantal enkelingen eerst geld opzijzette om het dan later met elkaar te delen.

Belangrijke omwentelingen die een positieve invloed op de toekomst hadden, zijn altijd het gevolg van enerzijds verschuivingen in machtsbalansen en, anderzijds, collectieve acties. En het zijn net deze twee dingen, onlosmakelijk met elkaar verbonden, die het voorkomen van een verdere klimaatcrisis vandaag zo moeilijk maken.

Ten eerste liggen de huidige machtsbalansen niet gunstig om op korte tijd tot een drastische omwenteling te komen. Zelfs het verzamelen van de 195 politieke handtekeningen van de VN-lidstaten om het rapport te legitimeren, bleek een hele opgave.

En dan hebben we het nog niet over het invoeren van de maatregelen die de IPCC in haar rapport voorstelt. Stilaan lijken ook steeds meer landen in de verleiding te komen om zich terug te trekken uit het klimaatverdrag van Parijs. Na de VS is nu ook Brazilië, het land waar de grootste long van onze planeet rust, geneigd om zijn verbintenis op te zeggen. Zowel in het geval van de VS als in Brazilië (en nog talloze andere landen), wordt het klimaat ingezet als politiek pasmunt tijdens nationale machtsstrijden.

Ten tweede leven we al een tijdje in een politiek klimaat die er alles aan doet om de sociale verantwoordelijkheid op het individu af te schuiven. Onder het mom van individuele responsabilisering wordt niet alleen het sociale vangnet ontmanteld, maar wordt ook verantwoordelijkheid van het klimaat omgetoverd tot een persoonlijk levensstijlprobleem.

Als er maar genoeg vegetarische schotels worden aangeboden in de kantine en iedereen zijn huis beter isoleert, kunnen we aan een catastrofe ontsnappen.

Er komen dus nauwelijks collectieve regels of inperkingen, maar individuen moeten enkel in de juiste richting gestimuleerd of, zoals beleidsmakers het vandaag liever noemen, ‘genudged’ worden. Bovendien maken het verdwijnen van sociale hefbomen zoals vakbonden en andere middenveldorganisatie collectieve acties extra moeilijk.

Het is dan ook geen toeval dat de verschuiving van de machtsbalans die geleid heeft tot het ontmantelen van collectieve drukkingsgroepen en het invoeren van individuele responsabilisering ook verantwoordelijk is voor het continu ondermijnen van elke maatregel die een halt zou kunnen toeroepen aan de stijgende temperatuur van onze planeet.

Pas wanneer we inzien dat collectieve actie een bepaald politiek klimaat verreist, een waarbij de verantwoordelijkheid niet meer enkel bij het individu maar terug bij de samenleving ligt, zullen we stoppen met op de snoozeknop te blijven drukken. Het is nu eenmaal makkelijker om uit bed te komen als anderen op je staan te wachten.

Kobe de Keere is cultuursocioloog en docent aan de UvA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.