Het intrigerende verhaal van sergeant Bergdahl

Sergeant Bowe Bergdahl is al vaak vergeleken met sergeant Nicholas Brody, het personage uit de Amerikaanse televisieserie Homeland, van wie steeds de vraag is: held of terrorist? Net als Brody werd Bergdahl jarenlang vastgehouden door terroristen. En net als bij Brody leefden bij Bergdahl vragen over de motieven en achtergrond van de sergeant. Nu wordt hij aangeklaagd voor desertie en riskeert hij een levenslange gevangenisstraf. Maar wie is sergeant Bergdahl? En hoe werd er gereageerd op zijn terugkomst? Volkskrant-correspondent Arie Elshout schreef onderstaande verhalen over deze intrigerende zaak.

Sergeant Bowe Bergdahl Beeld ap

Profiel Bowe Bergdahl

Bowe Bergdahl is een plattelandsjongen uit de Amerikaanse staat Idaho. Hij leeft met zijn ouders in een houten huisje dicht bij de natuur, houdt van skiën, wordt balletdanser, maar vindt geen rust. Hij heeft allerlei baantjes en weet niet goed wat hij met zijn nog prille leven aan moet. Hij meldt zich aan bij het leger in de hoop daar vastigheid te vinden en mensen in andere landen te kunnen helpen.

Ineens bevindt de twintiger, die kort daarvoor nog in De Notenkraker danste, zich achter een machinegeweer, schietend op de vijand in Afghanistan. Hij is er nog geen twee maanden wanneer hij op mysterieuze wijze, eind juni 2009, in handen van de Taliban valt. Hij wordt de enige Amerikaanse krijgsgevangene, althans voor zover bekend. Als zoon van het kleinsteedse Amerika is Bowe Bergdahl verstrikt geraakt in de Oorlog tegen de Terreur.

Zijn ouders, Robert en Jani Bergdahl, beginnen het gevecht om hem te redden. Zijn vader had hem nog gewaarschuwd tijdens de kerstdagen in 2008, enige tijd voor zijn uitzending: 'Mannen komen niet terug daarvandaan, dat weet je.' Later als er video's verschijnen van Bowe in gevangenschap en de vader ziet dat Bowe zich niet meer scheert, laat hij ook zijn baard staan. Hij wordt naar zijn zeggen één met zijn zoon. Het weer hier interesseert me niks, voor mij gaat het alleen nog om het weer daar, in Afghanistan, zegt de vader.

Geen telefoon
In het houten huis bij het stadje Hailey had het gezin vijfduizend boeken maar geen telefoon. Jani Bergdahl onderwees haar zoon en dochter Sky thuis. Maar nu heeft de buitenwereld zich ruw naarbinnen gedrongen bij hen. De ouders reizen geregeld naar Washington DC om druk uit te oefenen op de regering-Obama om hun kind niet te vergeten. Robert Bergdahl verwijt haar dat ze te weinig doet. De vader, een gesjeesde antropologiestudent die chauffeur werd bij een koeriersdienst, legt zelfs persoonlijk contact met de Taliban.

De onzekerheid is slopend. Niet bekend is waar Bowe wordt vastgehouden. Altijd is er de angst dat hij niet meer leeft. Hij was gestationeerd in de Afghaanse provincie Paktika toen hij verdween. Eerst wordt er gezegd dat hij zonder toestemming zijn post heeft verlaten. In een Taliban-video verklaart Bowe dat hij gevangen genomen is toen hij achterop raakte tijdens een patrouille. In door WikiLeaks gelekte militaire verslagen wordt geopperd dat hij door opstandelingen werd ontvoerd toen hij op de wc zat. Het vermoeden is dat hij gevangen zit ergens in het Pakistaans-Afghaanse grensgebied.

In januari dit jaar komt er na lange tijd weer een video: Bowe leeft. Maar zijn gezondheid gaat zo te zien achteruit. Zijn overleving lijkt een race tegen de klok. Er zijn geheime onderhandelingen gaande over een gevangenenruil. Het is spannend. De vrees is dat hardliners bij de Taliban dwars gaan liggen. Of dat de Afghaanse president Hamid Karzai achter het overleg komt en er een streep door haalt uit angst dat de Amerikanen zo zijn positie willen verzwakken.

Maar er komt een akkoord: Bowe wordt zaterdag vrijgelaten. Volgens de Taliban ergens in de Afghaanse provincie Khost. Een helikopter met Amerikaanse commado's landt, verrassingen blijven uit. Lichamelijk lijkt de 28-jarige sergeant in redelijke conditie. Aan boord schrijft hij op een stuk papier SF? Dat staat voor Special Forces. 'Ja!' schreeuwen de mannen om hem heen, 'we waren al heel lang op zoek naar je.' Dan begint Bowe te huilen.

Hij was zoekende, dacht in het leger zijn bestemming te vinden en een land te kunnen helpen, maar in plaats daarvan vond hij oorlog en de martelende onzekerheid van het krijgsgevangenschap. In de rozentuin van het Witte Huis omhelzen Robert en Jani Bergdahl president Obama, die een paar dagen eerder de einddatum voor Amerika's verblijf in Afghanistan bekend heeft gemaakt. Alle kritiek en leed is vergeten. 'We kunnen niet wachten om onze enige zoon in onze armen te sluiten', zegt de vader.

Bergdahl kijkt toe hoe één van zijn gijzelnemers zijn identiteitsplaatje aan de camera laat zien. Beeld reuters

De terugkeer van Bergdahl - 4 juni 2014

Vijf jaar vastzitten bij de Taliban is zwaar, maar terugkeren in Amerika is ook niet eenvoudig. Dat merkt sergeant Bowe Bergdahl. Terwijl in het weekeinde nog de vreugde over de vrijlating van de verloren zoon overheerste, stortten nu voormalige medesoldaten, oud-officieren, politici en journalisten zich op hem. Hij is geen held, maar een deserteur en misschien zelfs een verrader, die schuld draagt aan de dood van kameraden en moet worden bestraft, zeggen zij.

Bergdahl verblijft voor onderzoek in een Amerikaans militair hospitaal in Duitsland. Daar wordt hij geestelijk en fysiek voorbereid op zijn terugvlucht naar de Verenigde Staten. Niet duidelijk is of hij iets weet van de emoties thuis. Zijn familie heeft dekking gezocht achter een woordvoerder. Op televisie, internet en in kranten wordt heftig gedebatteerd over de kwestie.

Daarbij gaat het er niet altijd fijnzinnig aan toe. Op de rechtse nieuwszender Fox zegt een ex-militair over Bergdahl: oplappen en dan voor de krijgsraad. In The Wall Street Journal is een vroeger lid van de Special Forces al een stap verder: voor het vuurpeloton ermee. De teller voor het aantal Amerikaanse militairen dat tijdens zoekacties naar Bergdahl zou zijn omgekomen, staat bij Fox inmiddels op veertien.

Was hij echt een deserteur?

Maar het is niet alleen rechts. MSNBC weet ook niet goed wat het met Bergdahl aan moet. Was hij echt een deserteur die zijn kameraden in gevaar bracht? Presentator Chris Matthews worstelt zichtbaar met die vraag, want behalve links is hij ook een patriot. The New York Times ziet een 'gecompliceerder beeld' opdoemen.

Heel belangrijk daarbij zijn de getuigenissen van militairen die met Bergdahl in de Afghaanse provincie Paktika hebben gediend op een gevaarlijke buitenpost midden in het vechtseizoen. Zij moesten zwijgen zolang hij gevangen zat. Nu beginnen zij te praten. Zij bestrijden dat hij gevangen werd genomen toen hij achterop was geraakt bij een patrouille of op de wc zat. Hij verliet op 30 juni 2009 even na middernacht het kamp, met achterlating van zijn geweer, helm en kogelvrije vest.

'Bergdahl was een deserteur en soldaten van zijn eenheid stierven toen ze probeerden hem te vinden', schrijft Nathan Bradley Bethea voor The Daily Beast. Bethea diende in hetzelfde gebied en sprak na de verdwijning met Bergdahls peloton. 'Ik denk dat hij een deserteur is', zegt ook Cody Full, een vroegere kamergenoot. Bergdahl staarde soms naar de bergen en vroeg dan hoe hij van daar naar China kon komen. Ook stuurde hij op een gegeven moment zijn computer en andere persoonlijke bezittingen naar huis. 'Waarom doe je zoiets? Tenzij je denkt dat je ze niet meer nodig hebt?' zegt Full.

Vreemde snuiter

In het peloton werd Bergdahl gezien als een vreemde snuiter, een boekenwurm met gekke ideeën.

The New York Times citeert een oud-officier, volgens wie hij bij zijn verdwijning een briefje achterliet in zijn tent. Daarin stond dat hij zijn geloof in het leger verloren had, de Amerikaanse missie in Afghanistan niet meer steunde en een nieuw leven wilde beginnen. Geopperd is dat hij misschien wilde overlopen naar de Taliban.

De moeite die de andere soldaten hadden met Bergdahl mondde na zijn vertrek uit in woede, toen zij hoorden dat twee andere militairen waren gedood tijdens een missie, waarvan zij aannamen dat die bedoeld was om Bergdahl te zoeken. Behalve deze twee zouden nog zes militairen zijn gedood tijdens zoekacties. Zegslieden van het Pentagon zeggen dat zulke beschuldigingen niet hard te maken zijn op grond van de slachtofferlijsten in Afghanistan.

Ze pogen de emoties te sussen, maar dat is niet eenvoudig. Een familie in Texas vraagt zich af of hun zoon en anderen zijn omgekomen bij een zoekactie voor een deserteur, een verrader. 'Dat doet afbreuk aan hun leven', zegt de moeder.

Bergdahl naast een Taliban-strijder in het oosten van Afghanistan. Beeld ap

'Heilige regel'

President Obama zag zich gedwongen vanuit Warschau de gevangenenruil te verdedigen. 'Het is een 'heilige regel' dat we geen soldaten achterlaten, zei hij. Die regel wordt overigens gesteund door alle Amerikaanse critici, maar zij vinden wel dat Bergdahl berecht moet worden. Amerika's hoogste militair, Martin Dempsey, zei dat de sergeant onschuldig is tot zijn schuld bewezen is. Als hij iets misdaan heeft, zal daarvan niet worden weggekeken. 'Ondertussen blijven we voor hem en zijn familie zorgen.'

Te midden van alle opwinding waren dat verstandige woorden over een zoekende jongen die beter het leger had kunnen mijden. Hij zag het als een mogelijke oplossing maar het werd een probleem. Voor hem en voor Amerika.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden