Het ingetogen midden is bepalend voor de verkiezingsuitslag

Naast de boze burger blijft de middengroep van ingetogen Nederlanders bestaan. En die is bepalend voor de uitslag.

Sylvana Simons (Artikel 1) in Den Haag.Beeld Foto: Freek van den Bergh

Het feest van de democratie, dat vandaag zijn apotheose bereikt, wordt al vele maanden uitbundig gevierd. Door grote partijen die nog nooit zo klein zijn geweest. Door kleine partijen die nog nooit zo talrijk zijn geweest. Door een stuk op vijf potentiële minister-presidenten. Door de duizenden deelnemers aan de meetups van Jesse Klaver. En door boze Nederlanders die op televisie met grimmig genoegen live hun grieven op politici mochten botvieren. Het conflict met Turkije heeft het feest slechts een dag overschaduwd. De lijsttrekkers hebben even in roerende eensgezindheid gegromd tegen Erdogan, maar zijn, in afwachting van een volgende provocatie van Ankara, weer teruggekeerd naar de orde van de dag.

'We leven in een soort jaren zestig', zegt historicus Geerten Waling, die daarbij verwijst naar ontwaakte kiezers en naar de fragmentatie van de politieke partijen. 'De democratie van de keuze floreert. En het electoraat wacht steeds langer met het maken van een keuze. Daar wordt nogal zorgelijk over gedaan, maar dat is niet terecht. De kiezer maakt zijn individuele afwegingen. Anders dan in 2012, toen de verkiezingsstrijd werd verengd tot een keuze tussen Rutte en Samsom. Mogelijk zijn straks vijftien partijen vertegenwoordigd in de Tweede Kamer, nog los van eventuele afsplitsingen. Dat zal de levendigheid van het debat vast ten goede komen.'

In hoeverre deze rijkdom verenigbaar is met regeerbaarheid, zal de komende maanden blijken. Waling is er niet helemaal gerust op. Want partijen formuleren, al dan niet opgejut door de media, breekpunten. En ze sluiten elkaar van regeringsdeelname uit. Mogelijk hebben zij de weifelende kiezer daarmee enig houvast gegeven. Zo ging de PVV kwakkelen in de peilingen toen premier Rutte een partnerschap met Geert Wilders pertinent had uitgesloten. Misschien was dat wel de gamechanger van de achterliggende campagne. Maar vanuit democratisch oogpunt is het bedenkelijk dat 'ononderhandelbare punten' worden geponeerd en dat sommige coalities op voorhand worden uitgesloten.

Sterker: een heel-erg-veel-partijendemocratie als de onze kan zich die stelligheid niet eens veroorloven. Dat kon niet in 1977, toen de PvdA , haar 53 Kamerzetels ten spijt, de prolongatie van het kabinet-Den Uyl onmogelijk maakte met eisen waaraan niet mocht worden getornd. En dat kan al helemaal niet in de huidige constellatie, met een veelheid aan kleine en middelgrote partijen. Die constellatie vereist een bescheidenheid waaraan het de afgelopen maanden nogal heeft ontbroken, zegt Waling. 'Meer dan ooit moeten de partijen dingen openlaten, met het oog op de vorming van een kabinet. De kiezer moet op voorhand worden verteld dat de partij van zijn keuze water bij de wijn zal moeten doen. In plaats daarvan worden valse illusies gewekt.'

Lodewijk Asscher (PvdA) in BredaBeeld Foto: Freek van den Bergh

Wat Waling betreft zouden alle partijen, omwille van de overzichtelijkheid, hun doelstellingen op een A4'tje moeten formuleren. Inderdaad, hetzelfde A4'tje waar Geert Wilders zo om werd verguisd. Diens streven naar eenvoud en bondigheid verdient navolging, zegt Waling. Overigens valt te vrezen dat een thema als duurzaamheid, dat voor veel kiezers nog in hoge mate abstract is, er dan nog bekaaider afkomt dan tijdens deze campagne. Duurzaamheid zal pas hoofdthema zijn als het water over de dijken klotst.

Van oudsher is de bereidheid van politieke compromissen te sluiten 'de kracht van ons systeem', zegt Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). 'Maar juist het politiek compromis is in de irritatiezone terechtgekomen. Bij de debatten van de afgelopen weken werd het vaak met onbetrouwbaarheid verward. Politici op hun beurt staan ook niet voor de compromissen die ze hebben moeten sluiten.' Naar het zich laat aanzien, zal het kabinet-Rutte II, en dan met name coalitiepartner PvdA, daarvoor de tol moeten betalen. Het mag dan effectief de economische crisis hebben bestreden die in 2010 en 2012 de Kamerverkiezingen heeft beheerst, daarvoor zal het electoraal niet worden beloond.

Enerzijds is dit de prijs van het eigen succes. De crisis heeft plaatsgemaakt voor thema's als zorg, migratie en 'hoe wij in dit land met elkaar omgaan'. Het kabinet-Rutte II heeft als het ware zijn eigen tegenspraak georganiseerd door het voornaamste punt van zorg bij vorige verkiezingen weg te nemen. Tezelfdertijd heeft het onvoldoende de aandacht weten te vestigen op zijn successen, die volgens Putters niet door iedereen zo worden ervaren: voor de angst die in 2010 en 2012 onder het electoraat heerste, is veelal onzekerheid in de plaats gekomen.

Dat neemt niet weg dat de thema's die de burger vóór de economische crisis het meest in beslag namen, zijn teruggekeerd op de maatschappelijke en politieke agenda. Het zijn de thema's waarmee Geert Wilders zich placht te profileren, maar desondanks was hij deze campagne betrekkelijk onzichtbaar - wat de sfeer en de diepgang van de politieke debatten overigens ten goede kwam. Zelfs tijdens de Turkije-crisis moest Wilders volstaan met de enigszins machteloze opmerking dat het kabinet zonder de PVV nooit zoveel daadkracht aan de dag zou hebben gelegd. Zijn mededinger Sybrand Buma trok beduidend meer aandacht met zijn ferme pleidooi voor opzegging van het Associatieverdrag met Turkije.

Mark Rutte (VVD) in Den Haag.Beeld Foto: Freek van den Bergh

Desondanks zal Wilders enig profijt hebben van de onmin met Turkije. Het negatieve stemadvies van de Turkse president Erdogan zal door veel getergde Nederlanders als een aanbeveling worden ervaren. En hij heeft de gebeurtenissen van het afgelopen weekeinde als bevestiging van zijn gelijk kunnen opvoeren. Toch speelde Wilders niet de rol die buitenlandse media, geactiveerd door het Brexit-referendum en de verkiezing van Donald Trump, hem hebben toegedicht. 'In Nederland is een zekere gewenning aan Wilders opgetreden', zegt Geerten Waling. 'De overige partijen zijn minder door hem geïntimideerd dan bij vorige campagnes en hebben hem tot op zekere hoogte kunnen negeren.'

Daarnaast heeft Wilders zelf voor onzichtbaarheid gekozen. Electoraal heeft hij zichzelf daarmee niet ernstig beschadigd, denkt Kim Putters. 'Voor de kiezers maakte het niet zoveel uit of hij wegbleef bij debatten. Daarvan maakten vooral politici en de media een punt: de pijlers van de elite waartegen Wilders en zijn aanhangers zich afzetten.' Het sentiment van de boze dan wel verongelijkte burger werd, meer dan in voorgaande campagnes, niet door politici vertolkt, maar door die burger zelf. Voor hen werd Het Lagerhuis gereanimeerd, als onderdeel van De Wereld Draait Door, en zij figureerden nadrukkelijk in verschillende talkshows. Putters juicht deze ontwikkeling toe, al was het maar omdat naast de doorrekening van verkiezingsprogramma's ook maatschappelijke sentimenten in beeld kwamen. In de schaduw van de boze burger blijft echter de middengroep staan, van ingetogen en per saldo tevreden Nederlanders.

Henk Krol (50Plus) in Rotterdam tijdens zijn helikoptertournee langs alle provincies.Beeld Foto: Freek van den Bergh

Intussen is die groep, zwevend en neigend naar het politieke midden, wel bepalend voor de uitslag van de verkiezingen. Wat die ook voor verschuivingen laten zien, ook na vandaag zal Nederland een behoudend maar gematigd land zijn - al verandert het politieke midden voortdurend van samenstelling. Vermoedelijk is die middengroep wel ingenomen met wat veel media als een gemis van de campagne hebben beschouwd: het ontbreken van felle debatten, woeste verwijten en plotselinge wendingen - ook wel gamechangers genoemd.

Wat de meeste kiezers met elkaar gemeen hebben, is zorg over migratie en de cohesie van de samenleving. 'De gebeurtenissen van het afgelopen weekeinde laten, net als de betoging op de Erasmusbrug na de mislukte coup in Turkije, zien hoezeer leefwerelden in Nederland van elkaar gescheiden zijn', zegt Putters. 'Na de verkiezingen zal blijken hoe we hier verder mee omgaan, en welke rol een partij als Denk daarbij zal spelen. De vraag is of ze alleen Turkse gevoelens zal vertolken of, in de traditie van de verzuiling, aansluiting zoekt bij de Nederlandse samenleving.

'Probleem is dat de verzuiling functioneerde zolang de elites van elke geleding zaken met elkaar wilden doen. Die elites zijn nu minder gezaghebbend. Sterker: elite lijkt een vies woord geworden. En de meeste migranten kunnen zich niet spiegelen aan zichtbare successen binnen hun gemeenschap. Ik vraag me dus af of we bij het tegengaan van deze crisis op de ervaringen van de verzuiling kunnen teruggrijpen.'

Thierry Baudet (FvD) in Roermond.Beeld Foto: Freek van den Bergh

Alles over de verkiezingen

Lees het laatste nieuws over de verkiezingen in ons liveblog

De partij­programma's langs de lat

Wij lazen voor u de partij-programma's en toetste de politieke ideeën op verbeeldingskracht, originaliteit, haalbaarheid en klimaateffect.

Zweeft u nog? Laat u overtuigen door de lijsttrekkers

In de aanloop naar de verkiezingen sprak de Volkskrant met lijsttrekkers van partijen die met 2 of meer zetels in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd. Lees hier alle interviews terug.

Wat klopte er van wat politici beweerden bij het slotdebat?

Dinsdagavond probeerden de lijsttrekkers elkaar voor het laatst af te troeven tijdens het slotdebat bij de NOS. De Volkskrant deed hard z'n best om al die beweringen live te controleren en te voorzien van duiding. Lees de resultaten van de factcheckers hier terug.

Op wie gaan onze zwevende kiezers stemmen? (+)

De Volkskrant volgt al enkele maanden 14 zwevende kiezers. Op welke partij gaan zij vandaag stemmen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden