Het Huis van Zalm

De VVD bepaalt al twaalf jaar de politieke agenda, maar gaat niet voor goud. De liberale kopstukken lopen elkaar te veel in de weg om het premierschap te kunnen opeisen....

Balkenende trok het succes van zijn kabinetten tijdens de Algemene Beschouwingen naar zich toe. Terwijl de premier geagiteerd reageerde op interrupties van de linkse oppositie, zat de vice-premier er ontspannen bij.

Want, zo verklaarde voorman Marijnissen van de SP, de echte baas van de coalities van VVD en CDA is niet Jan Peter Balkenende, maar Gerrit Zalm. Het is een beeld dat anoniem wordt bevestigd door collega-ministers en andere direct betrokkenen in een artikel van Hugo Logtenberg, ‘Koning zonder gezag’, in Intermediair van 14 september.

Vanaf de kabinetsformatie in het voorjaar van 2003 had Zalm, als onderhandelaar namens de VVD, het initiatief. Hervorming van de sociale zekerheid en van de gezondheidszorg was de belangrijkste missie van het kabinet-Balkenende II. Staatssecretaris Rutte (inmiddels VVD-lijsttrekker) tekende voor de Wet Werk en Bijstand. Minister Hoogervorst (inmiddels campagneleider van de VVD) hervormde het stelsel van de ziektekosten.

Zalm kreeg voor elkaar dat de vakcentrales weer aan de onderhandelingstafel plaatsnamen, toen ze zich door CDA-minister De Geus van Sociale Zaken geschoffeerd voelden. Zo kon een sociaal akkoord worden gesloten, waarin de eerste stappen werden gezet naar langer doorwerken en verkorting van de duur van de werkloosheidsuitkeringen.

Volgens Hugo Logtenberg hielp Zalm Balkenende ook uit de brand bij een conflict tussen De Geus en de VVD-fractie over de uitvoering van de nieuwe WAO, de Wet Werk naar Inkomen en Arbeidsgeschiktheid (WIA). Logtenberg citeert Anton Zijderveld, hoogleraar sociologie en CDA-ideoloog. Die hoopte dat Balkenende naast de financiële agenda van Zalm ook nog wat aan normen en waarden zou doen. Zijderveld: ‘Balkenende is niet verder gekomen dan te zeggen: Fatsoen moet je doen. Moralistisch gepraat dat helemaal niet aanslaat.’ Tegeltjeswijsheden, zou Zalm zeggen.

Afgelopen zaterdag was het zo ver. Gerrit Zalm, die zelf geen kandidaat is voor de Tweede Kamer, claimde alsnog de successen van de afgelopen drie jaar. Niet alleen op het gebied van financiën, maar ook op terreinen als bestrijding van de criminaliteit en het terugdringen van het aantal vroegtijdige schoolverlaters. Conclusie: ‘Wie het beleid vergelijkt met de verkiezingsprogramma’s van VVD en CDA van destijds kan niet anders dan Jan Marijnissen gelijk geven: Het is een liberaal beleid geweest. De VVD heeft zijn stempel op het kabinetsbeleid gedrukt.’

Zalm is nog te bescheiden. De VVD bepaalt niet sinds 2003 de politieke agenda, maar sinds 1994. Wie toen het programma van de VVD van Bolkestein naast dat van de PvdA van Kok legde, kon onmiddellijk zien dat de paarse kabinetten meer liberaal dan sociaal-democratisch waren. In 1994 wilde de PvdA acht miljard gulden bezuinigen, D66 dertien miljard en de VVD 20 miljard. In het regeerakkoord van Paars I werd een bezuiniging van achttien miljard overeengekomen.

Zalm gaf zijn naam aan een begrotingsnorm, een ‘uitgavenkader’ dat voor de hele regeerperiode gold. Deze aanpak gaf rust aan het begrotingsfront en werd door de andere partijen overgenomen.

Bolkestein ging intussen door met het agenderen van brandende kwesties als de falende integratie van migranten en de uit de hand lopende pretenties van de alsmaar uitdijende Europese Unie. Dat leverde hem ook in de VVD veel kritiek op. Tegen wil en dank ontwikkelde de VVD zich van gezelligheidsvereniging tot een debatpartij waarin verschillende kopstukken gezicht gaven aan verschillende stromingen.

Dijkstal speelde met succes de rol van de verzoener die de coalitie bij elkaar hield en zijn fractie in het gareel. Hij was ook de eerste liberale lijsttrekker die zich als kandidaat-premier profileerde. Daarmee kroop de VVD voor het eerst in haar geschiedenis uit haar schulp: niet langer bijwagen, maar voortrekker. Het was een gezonde ambitie, die echter op een debacle uitliep. Na 11 september 2001 ging het in de Nederlandse politiek om heel andere kwesties dan om de vraag of de PvdA van Melkert de grootste zou worden of de VVD van Dijkstal.

Maar zelfs een VVD met slechts 24 zetels in de Kamer had in 2002 de status van ‘natuurlijke’ regeringspartij, zowel bij de nieuweling Balkenende als bij de nieuweling Herben van de LPF.

Een jaar later was het Van Aartsen die zich profileerde als de vernieuwer. Hij plaatste de reorganisatie en democratisering van de Nederlandse staat op de agenda.

Anders dan de PvdA en het CDA, waar de lijsttrekker de baas is en zich omringt met tamelijk kleurloze secondanten, heeft de VVD verschillende gezichten. Van Aartsen en Zalm waren veel energie kwijt in onderlinge competentiegevechten. Mensen als Kamp, Hirsi Ali, Kroes, Wiegel en Verdonk brengen leven in de brouwerij, maar zijn moeilijk te managen. Rita Verdonk had in de strijd om het leiderschap wel de ambitie om van de VVD de grootste partij te maken en premier te worden. Omdat Mark Rutte die strijd met miniem verschil won, voelt hij zich niet sterk genoeg zich te profileren als kandidaat-premier.

De enige die wat dat betreft geloofwaardig zou zijn is, inderdaad, Gerrit Zalm.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden