Het Hogeland beeft, maar houdt zich nog stil

Vandaag komt er een voorstel voor compensatie in het Groningse aard-bevingsgebied. 'We hadden dit rap-port 50 jaar eerder moeten hebben.'

GARRELSWEER - Er is al veel verdwenen uit Garrelsweer. Deze zomer sloot de basisschool van het dorp. De laatste winkel is al jaren weg. De hervormde kerk, met een trotse toren aan het Damsterdiep, is allang geen kerk meer.


In de vijftig jaar dat metaalhandelaar Pieter Bos hier woont, zag hij de middenstand vertrekken. 'Hier was alles', zegt hij, kauwend op zijn sigaar. 'Nu is er bijna niets meer.'


Maar wat hier altijd bleef, is het boorstation van de Nederlandse Aardolie Maatschappij. De NAM ging in dit gebied gas winnen toen Bos 9 jaar was. 'Daar werd nooit over geprakkiseerd.' Op het Groninger gas kon heel Nederland koken, je zou gek zijn om dat onder de klei te laten zitten.


Terwijl Garrelsweer leegliep, kwamen de aardbevingen. Op 26 juni 2011 zakte Pieter Bos door zijn bed. De lattenbodem lag in stukken op de slaapkamervloer. De beving die nacht had een kracht van 3,2 op de schaal van Richter. Het was de eerste in een reeks van drie zware bevingen met het epicentrum pal onder het dorp. De oorzaak: gaswinning.


Vallend puin

Inwoners van Groningen verdienen compensatie voor vijftig jaar gaswinning. Dat voorstel presenteert PvdA-coryfee Wim Meijer vandaag aan het Groningse provinciebestuur. Zijn plan: een financieel fonds met daarin 950 miljoen euro Haags geld, voor projecten die toekomstperspectief moeten geven aan Noord-Groningen.


In januari werd bekend dat aardbevingen in het Groninger gasveld zwaarder kunnen zijn dan altijd is gedacht: tot 5 op de schaal van Richter. Via brochures waarschuwt de provincie Groningen inwoners voor bevingen waarbij schoorstenen naar beneden komen, dijken beschadigd raken en gewonden vallen door vallend puin.


'We voelen ons niet meer veilig', zegt Albert Rodenboog (CDA), burgemeester van de zwaarst getroffen plattelandsgemeente Loppersum. In dorpen als Garrelsweer, Middelstum en Westeremden waren dit jaar alleen al tientallen bevingen, meer dan ooit. Pas in januari 2014, later dan gepland, zal minister Kamp (Economische Zaken, VVD) besluiten of hij de gaswinning in Groningen aan banden legt.


Met het advies van Meijer wil het provinciebestuur Den Haag alvast tot actie te bewegen. Meer veiligheid, dat staat nog steeds voorop, zegt Rodenboog. Maar als er daarnaast financiële compensatie komt, kan dat de pijn een beetje verzachten. 'We hadden dit rapport vijftig jaar geleden al moeten hebben, toen de NAM begon met de gaswinning.'


Dit is het idee: met het geld uit een compensatiefonds, kunnen huizen worden verstevigd en kan Groningen experimenteren met duurzame energie. Maar vooral komt er geld om andere sociale problemen aan te pakken. Bevolkingskrimp en vergrijzing bijvoorbeeld, waar Noord-Groningen volop mee te maken heeft. Kijk maar naar Garrelsweer.


'De vraag is: hoeveel problemen kun je aan in dit gebied?', zegt Rodenboog. De gevolgen van de bevolkingskrimp en de aardbevingen dreigen met elkaar verknoopt te raken, ziet hij. Huizen worden hier bijna niet meer verkocht, al stelt Kamp dat dit overal zo is op het platteland van Nederland. 'Maar het gevoel is anders. Er wordt bijna geen huis verkocht, er hangt een grauwsluier over dit gebied.'


Hij zegt het allemaal maar zelf, want hij weet: zijn inwoners gaan zelden de barricades op. Dat viel op, tijdens de bezoeken die minister Kamp aan het getroffen gebied bracht: de bevolking gedraagt zich respectvol, alsof ze die aardbevingen niet heel erg vinden. Ze zongen het Wilhelmus voor de minister, de eerste keer.


In Amsterdam zouden ze met tienduizenden zijn gaan protesteren, realiseert Rodenboog zich. 'Zo is de mentaliteit hier niet. Wij zijn rustige Groningers. Maar we willen wel onze veiligheid terug.' Even later: 'Niet bedoeld als dreiging. Maar als het hier misgaat, dan kan het goed misgaan.'


Ontwrichting

Verzet tegen gaswinning ligt moeilijk in Groningen. 'Nog steeds zeggen veel mensen: het zal wel meevallen', zegt Daniëlla Blanken, secretaris van de Groninger Bodembeweging (GBB) en spreekbuis van de bevolking in de getroffen dorpen. Voordat in januari duidelijk werd dat hier zware aardbevingen dreigen, had de GBB circa 300 leden. Nu zijn dat er bijna 1.300.


De organisatie heeft een splinternieuw kantoor in het oude treinstation van Loppersum, betaald door de gemeente. De GBB ziet dat de aardbevingen ontwrichtend werken. Sommige inwoners hebben psychische klachten, zegt Blanken. 'Die kunnen er niet meer van functioneren. Die zijn echt bang voor de volgende klapper.'


Steeds meer gezinnen willen weg uit het gebied, iets wat de commissie- Meijer mogelijk zal faciliteren. Scheuren in muren die zijn gerepareerd, springen weer open zodra er een nieuwe beving komt. De bewoners hopen dat de NAM hun huis wil opkopen. Onlangs heeft de NAM voor het eerst een monumentale boerderij opgekocht in Onderdendam, mogelijk het begin van een uittocht.


Maar met problemen te koop lopen, dat doet bijna niemand. Dit is het Hogeland: het uiterste noorden van de provincie. Een van oudsher gelovige regio. Grote boerderijen op eilanden van verlaten klei. 'De houding is: we lossen het zelf wel op', zegt Blanken. 'Dat is typisch Hogelands. Mensen denken: hoe meer aandacht, hoe meer sores.'


Een ondernemer uit Uithuizermeeden, John Lanting, probeerde onlangs een demonstratie in Den Haag te organiseren, tegen minister Kamp, op het Malieveld. Dat mislukte. Ook in de Eemshaven stond hij er laatst alleen voor. 'Het is wachten op een aardbeving met doden of gewonden. Tot dan zie ik Groningers niet in actie komen.'


'Ze zijn lui', zegt zijn vrouw, die zich in hun rentenierswoning uit 1912 warmt bij de zelfgebouwde kachel, gestookt op hout en frituurolie uit een pannetje. In huize Lanting wordt zo min mogelijk gas gebruikt. Hun geld moet niet bij de NAM belanden. Naast de deur hangt een aardbevingsalarm. 'Als de zware klapper komt', zegt Lanting, 'hopen we op tijd buiten te zijn.'


Het bestuur van de GBB volgt strikt de lijn van de gemeente Loppersum en het provinciebestuur in Groningen. Gaswinning mag doorgaan, maar wel veiliger, is het devies. 'Wij moeten het van onze overheid hebben', zegt Blanken. 'Dat bereik je niet als je met een bordje op het Binnenhof gaat staan.'


Verenigingsleven

In de hervormde kerk van Garrelsweer - allang niet meer in gebruik als kerk - moest onlangs de monumentale klok verwijderd worden. 'De organist ging zó heen en weer', zegt Yvonne Leuveld, de beheerder van het gebouw. Het komt door de gaswinning, denkt ze. Daardoor verzwakt de fundering onder het gebouw.


Onlangs namen zij en haar man het kerkgebouw over van de gemeente. Garrelsweer mag dan een krimpdorp zijn, er is een bloeiend verenigingsleven en volop behoefte aan zo'n mooi pand. Zowel in de kerk als in hun huis zitten scheuren als gevolg van aardbevingen. 'De scheuren in ons huis worden door de NAM vergoed. Maar de scheuren in de kerk niet. Dat komt door de slecht voegwerk, zeggen ze. Maar het zijn exact dezelfde scheurtjes.'


In het dorp praat iedereen over schade. 'Dit is een kleine gemeenschap. Ze zeggen: dit wordt bij jou vergoed? Nou, bij mij niet.' Dat inwoners zich niet openlijk uitspreken tegen de NAM of minister Kamp is vooral uit trots. 'Dit is van oudsher een welvarende boerenstreek. Je mond opentrekken, dat doe je niet. Maar het broeit nu, onder de oppervlakte.


'En dan gaat het niet om het repareren van een scheur. Het gaat om een gevoel van veiligheid.' De NAM en minister Kamp, zegt Leuveld, communiceren alsof alles op orde is. 'Dat is natuurlijk niet zo.'


Sommige inwoners van Garrelsweer willen weg. 'Als de NAM ons uitkoopt, dan pakken wij morgen onze koffers', zegt Katja Boersema in haar deuropening. De laatste zware aardbeving, op 3 juli, is onder haar huid gaan zitten. 'Het was als een geest die je benen beetneemt en je heen en weer sleurt.'


Ze wijst naar een gapend gat onder de dorpel van de voordeur, ontstaan door een beving in 2012. Het zou gerepareerd worden. Maar voordat de aannemer was geweest, kwam er alweer een nieuwe beving. 'De nieuwe schade moest eerst weer getaxeerd worden', zegt Boersema. Op zijn vroegst eind dit jaar kan het gat onder de voordeur worden afgedicht.


'En dan is het wachten op de volgende beving.'


Fondsen


Er zijn nu al drie financiële fondsen voor de noordelijke provincies waar Groningen aanspraak op kan maken. Het gaat om de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM), die onder meer in noordelijke bedrijven investeert. Dan zijn er de vooral op transport gerichte RSP-gelden - afkomstig van de afgeblazen Zuiderzeelijn. Als derde het Waddenfonds, bedoeld om een impuls te geven aan de 'ecologie en economie van het Waddengebied'. Dat laatste fonds is een creatie van Wim Meijer, die zich nu ook met compensatie voor de aardbevingen bezighoudt.


Maar het geld van al deze fondsen belandt nu nauwelijks in de dorpen die zijn getroffen door aardbevingen. Het vloeit vooral naar grote projecten in de stad Groningen, zoals de aanleg van een nieuwe ringweg en de Eemshaven. 'Dat geld is geoormerkt', zegt burgemeester Rodenboog. 'Wij kunnen daar niet gemakkelijk bijkomen. Dat geldt vooral voor het Waddenfonds.' Sowieso lukt het Noord-Nederland niet om alle beschikbare geldpotjes bijtijds op te maken. In september kondigde de regering daarom aan 20 miljoen euro uit de NOM-pot te halen en dat geld te investeren in projecten in Zuid-Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden