Weblog

'Het Hof is het mikpunt van spot en verwijten uit Afrika'

Het kan eigenlijk niet meer goed komen met de zaak bij het Internationaal Strafhof tegen Keniaanse politici, schrijft Wim Bossema. Wat de uitkomst ook is, het zal het Strafhof grote schade toebrengen.

De Keniaanse vicepresident William Ruto bij het begin van de zaak tegen hem bij het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag, dinsdag 10 september. Hij bepleit zijn onschuld. Beeld ap

William Ruto, vicepresident van Kenia, moet deze week in Den Haag luisteren naar getuigen tegen hem. In november moet de Keniaanse president zelf verschijnen: Uhuru Kenyatta.

De twee belangrijkste verdachten waren in 2007 en 2008 gezworen vijanden in een korte maar bloedige burgeroorlog. Ze hebben zich verzoend en zitten nu samen in een regering. Waarom moet het Strafhof roeren in die broze vrede, vragen steeds meer Kenianen en andere Afrikanen zich af.

Het Keniaanse parlement besloot begin september dat Kenia het lidmaatschap van het Internationaal Strafhof (ICC) moet opzeggen, als eerste land ter wereld.

Ruto wordt ervan beschuldigd gewapende milities te hebben opgezet rond de verkiezingen van december 2007. De strijders van Ruto's volk de Kalenjin gingen in de maanden daarna Kikuyu's en andere niet-Kalenjin in de Rift Valley in het westen van Kenia te lijf: moorden, verkrachtingen, verdrijving van tienduizenden inwoners van het gebied, volgens de aanklager 'etnische zuiveringen'. Met Ruto staat radiohitser Joshua arap Sang terecht.

Kenyatta wordt ervan verdacht de gewapende benden van de Kikuyu te hebben georganiseerd, bewapend en aangestuurd in een coalitie met een criminele terreurgroep, Mungiki. Ze keerden zich tegen de Luo, qua omvang het tweede volk van Kenia, en kleinere volken als de Kalenjin.

Misdaden die om rechtspraak schreeuwen
In de strijd werden tussen de 1.000 en 1.200 Kenianen vermoord, ruim een half miljoen werden uit hun woongebieden verdreven. Misdaden die om rechtspraak schreeuwen.

Maar niemand lijkt meer erg enthousiast over de zaak. Ook de slachtoffers in Kenia zijn dat steeds minder: getuigen trekken zich een voor een terug. In het weekend van 14 en 15 september weer vier.

Fatou Bensouda, hoofdaanklaagster van het ICC, bij het begin van de zaak tegen Ruto en Arap Sang. De Afrikaanse staat onder druk van de Afrikaanse Unie omdat het ICC alleen op Afrikanen zou jagen. Beeld reuters

De aanklagers vermoeden dat getuigen in Kenia onder druk worden gezet. Maar volgens Keniaanse media hebben getuigen die zich terugtrokken ook gezegd dat ze geen vertrouwen hebben in het hof. En dat ze niet meer geloven dat zij in afzienbare tijd ook maar iets als smartegeld te verwachten hebben.

Onder de Kenianen is de stemming omgeslagen. Toen de zaak in 2011 door het Strafhof werd opgenomen, hoopte een meerderheid dat het zou leiden tot recht en verzoening. Bij recente peilingen ziet nog maar een kleine minderheid een gat in de zaak.

De Afrikaanse Unie heeft het Strafhof de afgelopen week officieel gevraagd de zaken te staken. Een afschrift van de brief ging naar de VN-Veiligheidsraad. Al vijftien Afrikaanse landen hebben bij het Strafhof aangedrongen Ruto te ontslaan van zijn verplichting aanwezig te zijn, omdat de vicepresident veel werk te doen heeft thuis.

Spot en verwijten
De hoofdaanklager van het Internationaal Strafhof Fatou Bensouda, zelf Afrikaanse, zit in een wanhopige situatie. Het Hof is het mikpunt van spot en verwijten uit Afrika: waarom lopen er alleen zaken tegen Afrikaanse verdachten? Na de laatste top van de Afrikaanse Unie zei de voorzitter, de Ethiopische premier Desalegn over het Strafhof: 'De bedoeling was elke vorm van straffeloosheid te vermijden, maar nu zien we dat het proces is gedegenereerd tot een soort rassenjacht.'

Het krediet is weg, net nu het Hof zijn geloofwaardigheid zou kunnen bewijzen: zelfs een president en vicepresident ontlopen hun veroordeling niet.

Maar een mislukte zaak - bij gebrek aan bewijs voor schendingen van mensenrechten of als de rechter zich onbevoegd oordelen - zou wel eens de genadeklap kunnen zijn voor het Strafhof dat nog maar tot één veroordeling is gekomen en 1 miljard dollar heeft gekost in zijn bestaan sinds 2002.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Waarom zijn de Afrikanen zo gepikeerd? Ze zouden het toch ook als een voorkeursbehandeling kunnen zien dat hun misdadigers het eerst worden aangepakt? Slachtoffers in Azië, Latijns-Amerika of het Midden-Oosten zijn jaloers.

De Afrikaanse landen werden snel lid van het Strafhof, anders dan elders in de wereld (de Verenigde Staten doen niet mee). Maar de eerste hoofdaanklager, de Argentijn Moreno Ocampo, wekte steeds meer ergernis. Die kwam alléén maar met Afrikaanse verdachten; dat ging naar stigmatisering ruiken.

Traagheid funest voor imago
Het belangrijkste manco is de traagheid van de rechtsgang. Dat kan juridisch niet anders, maar zo loopt het Strafhof ver achter de gebeurtenissen in de wereld aan en hebben de burgers betrekkelijk weinig aan het effect van de rechtsgang. Dat is funest voor het imago van het ICC.

De enige veroordeelde is de Congolese krijgsheer Thomas Lubanga, lang nadat zijn vreselijke rol al was uitgespeeld, terwijl nieuwe gruwelen door even verwerpelijke militieleiders en generaals ongestraft werden aangericht. Dat doet het geloof in het nut van het Hof geen goed.

In de Keniaanse zaak is dit dilemma nog duidelijker. Had Ruto en Kenyatta maar in 2008 aangepakt is de logische gedachte in Kenia. En waren de handen van de hoogste rivalen uit die tijd, president Kibaki en oppositieleider Odinga, wel schoon? Moest dat niet worden onderzocht?

Meer dan vijf jaar later komt de kwestie voor: wat hebben de Kenianen er dan nog aan? De bedoeling was toch dat het Strafhof de democratisering in Afrika zou helpen, niet die in de weg staan. De meerderheid van de Keniaanse kiezers gaven de twee hoofdverdachten eerder dit jaar bij vrije verkiezingen hun stem en vertrouwen ondanks hun duistere rol bij het eerdere geweld. Is dat voldoende om ernstige vergrijpen onbestraft te laten?

Dat dilemma voor Bensouda en het Strafhof gaat de internationale rechtspraak te boven, want het Internationaal Strafhof blijkt in de eerste plaats een arena voor mondiale politieke strijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden