Reportage

Het heeft drie poten en is terug in Europa

Oké, hij heeft slechts drie poten na een ongelukje en zelfs opzichter Manuk Manukyan heeft hem nog nooit gezien. Maar de Kaukasische luipaard is terug in Europa, de ultieme triomf.

Het Kaukasische luipaard in Armenië. Beeld FPWC

Het begon drie jaar geleden met een pootafdruk en een plukje haar. Een jaar later waren er foto's, gemaakt met een zogeheten cameraval. Eerst van een staart, toen van het hele beest. Maart vorig jaar was er weer een afdruk, in de sneeuw. En in augustus werden uitwerpselen gevonden. Het was duidelijk: een luipaard had deze bergen tot zijn domicilie gemaakt.

Het was de ultieme triomf voor hoofdranger Manuk Manukyan, vertelt hij terwijl hij zijn vierwielaangedreven auto door het kleine Kaukasus Wildreservaat (CWR) in Armenië stuurt. Bij gebrek aan weg gaat het dwars over de bergsteppe.

Het hart van het reservaat is een door de zon geblakerde en door diepe kloven doorsneden bergrug. Hier en daar liggen middeleeuwse grafstenen tussen de struiken, restanten van verwoeste Armeense kerken. Dit is een schuldig landschap, waar de schaduw van talloze invasies door Perzen, Mongolen, Turken, Russen, en van de Armeense genocide van 1915 overheen hangt.

Nu is het een en al bloemen, met wilde irissen en tulpen de oer-Hollandse plant komt hier vandaan. Opvallend is de vogelrijkdom. We spotten bonte vliegenvangers, bijeneters, klauwieren, scharrelaars, wielewalen, buizerds, steenarenden, een hop. En ergens hier loopt dus ook minstens één Kaukasisch luipaard rond, na jaren van afwezigheid.

Het roofdier Panthera pardus ciscaucasica, ook wel Perzische luipaard genoemd is een zeldzame ondersoort van de luipaard, de enige die ook in Europa voorkomt. Er leven wereldwijd minder dan 1.300 exemplaren in het wild, met de grootste populatie in Iran. Ze hebben te lijden onder een versnipperd leefgebied, overbegrazing en een afname van hun prooien door stroperij. Ook worden ze zelf bejaagd.

(Tekst gaat verder onder foto).

De staart van het luipaard. Beeld anp
Een zogeheten cameraval legde beelden vast van het Kaukasische luipaard in Armenië. Het beest heeft geen rechter-achterpoot meer. Waarschijnlijk heeft het ooit vastgezeten in een stropersklem.

Transkaukasus

Het Kaukasus Wildreservaat waar de luipaard leeft, ligt in de Transkaukasus, ten zuiden van de Kaukasus, op de grens van Europa, Klein-Azië en het Midden-Oosten. Het is vanouds een kruispunt van culturen en ecosystemen. Je vindt er bijzondere planten- en diersoorten, waarvan vele alleen hier voorkomen.

Aan Armenië, in het hart van de Transkaukasus, is niet af te zien dat het zo'n ecologische hotspot is. Het landschap is er droog en bars, een halfwoestijn. Er zijn ook bossen, bergsteppen en bergpieken van meer dan 2.000 meter hoog. In het voorjaar en de zomer staat het land in bloei, in de winter is het bedolven onder 2meter sneeuw. En vanaf vrijwel overal is in de verte de besneeuwde top te zien van de berg Ararat in Turkije.

Een deel van dit bijzondere gebied is beschermd. Het Khosrov Forest State Reserve ten zuidoosten van Jerevan gaat terug tot een kroondomein uit de 4de eeuw. Maar er wordt gestroopt en illegaal vee gehouden, een erfenis van de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Een stuk van het park is enkele jaren geleden zelfs afgestoten om in te jagen. Armenië is een arm land, maar heeft genoeg oligarchen die graag een beer schieten.

Dat bracht oprichter Ruben Khachatryan en hoofdranger Manukyan van de kleine, particuliere natuurbeschermingsorganisatie FPWC (Foundation for the Preservation of Wildlife and Cultural Assets), op een idee. Khachatryan: 'Wij dachten: als jagers een stuk land mogen pachten om te jagen, waarom kunnen wij dan niet een stuk land pachten om dat te verhinderen?'

(Tekst gaat verder onder locator).

Succes

De kans kwam in 2010, toen ze een stuk land konden leasen in de bufferzone tussen het Khosrov-reservaat en het afgestoten jachtgebied, op de hellingen van de Geghamabergen. Natuurbeschermingskoepel IUCN financierde de lease van 838 hectare. Later sprong de Britse World Land Trust bij, waardoor Khachatryan en Manukyan in totaal 2.000hectare gemeenschapsland konden pachten van de dorpen Urtsadzor en Lanjanist. Ook konden ze een educatief centrum annex rangerstation laten bouwen.

Zo ontstond het Kaukasus Wildreservaat of CWR, dat na verdere uitbreiding eind dit jaar 4.000 hectare groot zal zijn (ter vergelijking: het Nationale Park De Hoge Veluwe is 5.400 hectare groot). Het reservaat is als enige private gebied in de Transkaukasus een proeftuin waarin educatie, ecotoerisme en natuurbescherming samengaan, zegt Khachatryan.

Het succes van het nu vijf jaar oude reservaat is vast te stellen op het terras van het 'eco-training center', zij het dan met de hulp van een verrekijker en vooral de scherpe ogen van hoofdopziener Manukyan. Hij spot hoog tegen de rotswanden boven het dal een kudde bezoargeiten berggeiten waarvan de mannetjes enorme gekromde horens torsen.

Er zijn volgens Manukyan veel meer bezoargeiten in het bescherm-de gebied dan vijf jaar geleden. Waar vroeger groepen van vier tot zes bezoargeiten werden gezien, zijn nu al groepen van vijftig of meer exemplaren gesignaleerd. Ook Armeense moeflons en wilde zwijnen gedijen in het reservaat. Zelfs de roofdieren komen terug: cameravalbeelden tonen grijze wolven, Syrische bruine beren, de zeldzame Kaukasische lynx.

En dus de Kaukasische luipaard.

Schuw

Luipaarden zijn schuw en gaan de mens uit de weg. Manukyan, in dit gebied opgegroeid, heeft slechts één keer een glimp van het dier opgevangen, maar dat was niet degene die nu in het reservaat rondloopt. Hij was ervan overtuigd dat de luipaard, die hier acht jaar terug voor het laatst was gezien, zou terugkeren. 'Dit is zijn biotoop. Ik wist zeker dat als de bezoargeiten het goed deden, hij vroeg of laat weer zou verschijnen.'

In 2012 vond hij een eerste pootafdruk, in 2013 kwamen de camerabeelden. De verrassing: het dier, een volwassen mannetje, bleek een achterpoot te missen, mogelijk het gevolg van een aanvaring met een klem of strik. Hij redt zich prima en oogt weldoorvoed. 'Als er een vrouwtje langskomt kunnen we zomaar jongen krijgen', zegt Manukyan.

De terugkeer van de luipaard laat volgens Manukyan zien dat het reservaat kan fungeren als een corridor tussen de kleine populaties luipaarden in de Transkaukasus. Belangrijk, want onderzoek wijst uit dat er hooguit tien exemplaren leven in het zuiden van Armenië en Azerbeidzjan.

Het dorp Urtsadzor heeft het reservaat intussen enthousiast omarmd. Opmerkelijk, want vroeger jaagden de inwoners met overgave. Nu valt er wat te winnen: inkomsten uit ecotoerisme. Er zijn al een paar arme gezinnen opgeleid en huizen verbouwd om als pensions te kunnen dienen. De eerste buitenlandse toeristen hebben zich gemelden de ervaringen zijn goed.

Sceptisch

De dorpelingen zijn om, zegt burgemeester Rafik Andrasyan tijdens een boerenlunch met kaas, eieren met paddenstoelen en veel zelfgestookte perziken-brandewijn. Anderen zijn sceptischer. Mooi dat er steeds meer wilde geiten zijn, zegt een schaapsherder, 'maar niet als mijn kudde dan niet meer in de bergen mag grazen'.

De goede reputatie van Manukyan en Khachatryan en hun club FPWC blijkt uit de stemming rond een enclave nabij het Khosrov-reservaat. De natuurbeschermers willen die graag bij hun domein trekken, zodat er een betere ecologische verbinding ontstaat met het park. Het dorp wilde die enclave nooit aan Khosrov afstaan, omdat het prima weidegrond is. Aan Khachatryan wil men wel verpachten. 'Die steun van de bevolking is cruciaal. Zonder dat kan natuurbescherming nooit slagen.'

Onderweg door het wildreservaat komen we alleen wat herders met hun schapen tegen. Die blijven de hele zomer in de bergen, tot de eerste sneeuw. Ze laten hun schapen grazen, overnachten in simpele hutten en maken kaas. De kuddes worden bewaakt door grote schaapsdoezen met gecoupeerde oren, zodat ze minder kwetsbaar zijn tijdens ontmoetingen met wolven.

In een van de dalen van het reservaat zien we koeien grazen. Die mogen daar helemaal niet zijn, vloekt Manukyan. Hij rijdt er direct heen en spreekt de koeienherders aan. De dieren blijken van de burgemeester van het dorp Lanjanist, die zijn gebied niet alleen heeft verpacht aan het reservaat, maar ook aan de herders, en dus dubbele pacht vangt. 'Corrupte bende hier', zegt Manukyan.

(Tekst gaat verder onder foto).

30 duizend hectare natuur veiliggesteld

De Nederlandse afdeling van het International Union for the Conservation of Nature (IUCN) heeft sinds 2001 een subsidieregeling voor landaankopen voor natuurbescherming. Sindsdien zijn volgens Marc Hoogeslag van IUCN 104 aankopen in 32 landen gefinancierd, waarmee in totaal 30 duizend hectare natuur is veiliggesteld. Dat is ongeveer zes keer Park De Hoge Veluwe. De gebieden zijn vaak van belang voor bedreigde soorten of als corridor. Verwerving gebeurt liefst via aankoop en soms via (langdurige) pacht, zoals in Armenië. De steun van de IUCN trekt volgens Hoogeslag vaak andere donoren over de streep.

De opzichters van het park.

Toeristische attractie

Het is in deze afgelegen contreien cruciaal zowel de dieren als de mensen goed in de gaten te houden. De wildrangers (allemaal lokale krachten) waken tegen stropers,terwijl ze cameravallen en sinds kort ook drones inzetten om de biodiversiteit in kaart te brengen. Een nieuwe antenne op 1.300 meter hoogte geeft het hele gebied gsm- en internetdekking. Dankzij die antenne zijn sinds eind vorig jaar zeven webcams langs de wildwissels regelmatig online.

De webcams moeten helpen van het reservaat een toeristische attractie te maken, legt Khachatryan uit. Daartoe komen er ook bewegwijzerde wandel- en ruiterpaden, een kampeerplaats en een roofvogelschuilhut waar als lokaas voor de gieren geregeld slachtafval zal worden neergelegd. Dit jaar zijn in het kader van de herbebossing wilde fruitbomen aangeplant.

Het concept van het leasepark slaat aan. Manukyan: 'De gouverneur van de provincie Ararat biedt ons nu natuurgebieden elders aan om te beheren.' Tot ergernis van de oude garde, zoals de directeur van het Khosrov-reservaat, die een hekel heeft aan wat hij 'milieu-activisten' noemt, ze de toegang tot zijn park ontzegt en elke samenwerking weigert. Ook als het gaat om de Kaukasische luipaard.

Die luipaard zelf krijgen we niet te zien. Maar we weten nu dat-ie er is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden