‘Het hart klopt niet sneller van een blauwe vlag met sterretjes’

Over:..

Waarop is de Europese eenheid gebaseerd? Francis Fukuyama aarzelt geen moment: ‘Niet op de Grondwet, maar op voetbal.’

Zo kan de stem van deze beroemde Amerikaanse intellectueel worden bijgeschreven bij ‘ja' op de peiling van Dear Neighbours! over de stelling ‘Het EK voetbal doet meer voor de Europese eenheid dan het Verdrag van Lissabon’. U kunt stemmen en meepraten met lezers van Público (Portugal), Gazeta Wyborcza (Polen) en de Volkskrant op vk.nl/ neighbours of via vk.nl/opinie.

Fukuyama, de bedenker van het omstreden ‘einde van de geschiedenis’ (inmiddels door hemzelf drastisch genuanceerd), was een van de vele hooggeleerde gasten op de Nexus conferentie vorige week zaterdag in Amsterdam, met als motto: Identity, please! De avond ervoor was net bekend geworden dat de Ieren in hun referendum het Verdrag van Lissabon hadden verworpen met een kleine meerderheid en omdat elk land een veto heeft voor dit verdrag leek het hele project in gruzelementen, al werd meteen over lijmmogelijkheden gespeculeerd.

Op de Nexus-conferentie, waar de twintig denkers (onder wie slechts twee vrouwen) in hun bespiegelingen niet kijken op een eeuwtje meer of minder, was die actualiteit natuurlijk toch voelbaar. Want de filosofisch wijde vraagstelling kreeg opeens van buitenaf een actuele lading: kan de traditie van het Europees humanisme wel de bindende factor van de uitgebreide Europese Unie zijn?

Fukuyama had er een hard hoofd in. ‘Het probleem is dat de Europeanen geen emotionele verbondenheid voelen met Europa. Hun hart gaat heus niet sneller kloppen van zo’n blauwe vlag met gele sterretjes.’ Europa zit in een ‘post-nationale fase’, zei hij, maar de EU bedient zich nog van de symbolen ‘van ouderwetse nationalismen’. Vandaar dat het lastig wordt met immigranten, die ‘die waarden, geschiedenis en symbolen niet delen’. In Fukuyama’s VS vormt diversiteit door immigratie natuurlijk de basis van de natie. Daarom is het politieke systeem zelf, de Grondwet, de bindende factor. Maar voor Europa is dat niet zo makkelijk te kopiëren..

Die Amerikaanse Grondwet is uitgerekend een topstuk van het Europees humanisme, helemaal gemodelleerd naar de idealen van de Verlichting en de Franse Revolutie. Ironisch dat het humanisme voor Europa zelf niet zou werken als bindende factor.

En die gedachte werd ook bestreden, vanuit onverwachte hoek: door de enige moslim op deze Nexus-toogdag, Bassam Tibi. Voor immigranten uit moslimlanden zijn de religieuze waarden en de geschiedenis van hun nieuwe land misschien vreemd, maar Tibi ziet juist in het humanisme de verwantschap waarnaar iedereen zo naarstig op zoek is. Hij is een vurig pleitbezorger onder moslims voor herwaardering van de verloren traditie van het islamitisch humanisme als alternatief voor de sharia en de politieke islam en als hét middel tot integratie in het nieuwe Europa.

Tibi doceert al vele jaren in Duitsland en is het mikpunt van islamistische jongeren. Onlangs verscheen van hem een nieuw boek, Political Islam, World Politics and Europe (uitg. Routledge). In zijn inleiding gebruikt hij veel getergde woorden om beschuldigingen te weerleggen dat hij extreem-rechts zou zijn, een handlanger van de anti-islamitische neoconservatieve lobby. Zonde dat die hoek van de Europese politiek, de anti-immigratie partijen, ertoe leidt dat zijn pleidooi in een kwade reuk is komen te staan, ook bij zijn sociaal-democratische en liberale geestverwanten. Moslims in Europa moeten de democratische rechtstaat omarmen, betoogt Tibi, en daarvoor moeten ze wel degelijk moslimidealen als jihad en sharia loslaten.

Daarmee zet hij zich af tegen Tariq Ramadan, die volgens hem moslims in Europa niet meer adviseert dan zulke idealen te bevriezen, tot de tijd dat de moslims ook in Europa in de meerderheid zijn. Tibi wil een renaissance van het islamitisch humanisme uit het Moorse Spanje. Die islam en een humanistisch Europa kunnen mengen, gelooft hij.

Maar Ramadan heeft meer aanhang onder moslimjongeren dan Tibi, en beiden kampen met hevige concurrentie van de militant-islamistische verleiding in een tijd van kritiek op de islam.

Aan de tafel van Nexus bleef Tibi ook een vreemde eend in de bijt. Niemand vroeg hem naar de evenknieën uit de moslimcultuur van Petrarca, Thomas Mann, Beethoven, Nietzsche, Kierkegaard, Heidegger of George Steiner – om maar een paar grote namen te noemen die gedurende de dag steeds weer vielen. Ook vond hij weinig weerklank voor zijn stelling dat het hele ‘Idee van Europa’ was ontstaan uit ‘oorlog en dialoog met de islam’. Met de renaissance in Europa was ‘de blik van Jeruzalem naar Athene verlegd’. Het christendom was opzij gegaan voor het humanisme als dominant waardensysteem vanaf de verlichting. Maar, ging Tibi verder: ‘Nu is het Europees humanisme in crisis, de meeste Europeanen hangen het niet langer aan. En opnieuw is de islam de uitdaging, hoewel niet op dezelfde manier als voorheen.’

Maar de Amerikaan Fukuyama en de van origine Syriër Tibi waren de enigen die migratie als uitdaging en belofte voor de Europese identiteit benoemden. De blik was op de Nexus-dag vooral gericht naar binnen en naar het verleden. De wat weemoedige vraag was of het Europees humanisme ten dode is opgeschreven of misschien toch nog tot nieuw leven kan worden gewekt, teneinde de rol van bindend element in het nieuwe Europa van de uitgebreide Unie (27 natiestaten) te vormen.

Nexus-directeur Rob Riemen slaagt er steeds weer in al die intellectuele kopstukken bijeen te krijgen en een zaal met 1100 belangstellenden met gemak te vullen. Hij gelooft heilig in die humanistische missie en toch heeft hij er tegelijkertijd een hard hoofd in. De teloorgang van de beschaving, de kennis van de klassieken, de talen, de kunsten, moet worden gekeerd, eer Europa zichzelf kan hervinden.

De geleerde gasten vertolken elk een deel van de gekoesterde Hoge Cultuur, maar net als bij eerdere Nexus-gelegenheden, voelden enkele zich toch geprikkeld tot opbeurend weerwerk. Michael Ignatieff hield Riemen ter troost voor dat de verschrikkingen van de de 20ste eeuw de huidige problemen toch doen verbleken. Hij is schrijver van spraakmakende boeken over etniciteit en oorlog en sinds een paar jaar liberaal parlementslid in Canada.

‘Jaja’, grapte de conservatieve Britse filosoof en cultuurpessimist Roger Scruton (zie interview in het Betoog van 14 juni), ‘Sinds Michael in de politiek zit moet hij zich elke dag oefenen in optimisme. Dat moet afgrijselijk zijn.’

Avishai Margalit, de wijze Israëlische geleerde, was wrevelig over de bespiegelingen over waarden en cultuur, het heilige en de religie als bronnen van Europese identiteit. Allemaal subjectief, vond hij. Het enige waar de Europeanen zich echt om moeten bekommeren, was zijn advies, is het onderzoek naar hun ‘gedeelde herinneringen’.

De Amerikaanse pianiste Sarah Rothenberg had net Beethoven gespeeld in een Frans kerkje en zei tot Riemen: ‘Denk je echt, dat ik betere carrièrekansen had gehad als concertpianist – ik als vrouw en Joodse – zestig jaar geleden, dan nu?’ Een retorische vraag en in zekere zin een optimistische noot.

Wim Bossema

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden