Reportageslowaaks experiment

Het grote Slowaakse experiment: een heel land testen op corona

Hoe test je een heel land op corona? Slowakije probeerde het als alternatief voor een harde lockdown. Wie negatief testte, kreeg weer vrijheid.

Een vrouw meldt zich bij een testlocatie in het Slowaakse Presov.Beeld Getty Images

In de schaduw van de kerk en kroeg die in ieder Slowaaks dorp te vinden zijn, stond in het kleine Kosariská (400 inwoners) dit weekend ook een coronatestpunt. Het kleedkamergebouw naast het basketbalveld werd omgetoverd tot een geoliede testmachine waar je binnen een halfuur weet of je corona hebt: intekenen bij een militair, langs het loket waar een jonge vrouw in beschermend pak de test afneemt (‘welk neusgat?’) en na twintig minuten volgt de uitslag.

Behalve in het dorpje Kosariská, midden in het heuvelachtige landschap van de Kleine Karpaten, werden de afgelopen twee dagen drieduizend andere testpunten in Slowakije geopend. Het was de tweede ronde van een grootschalig experiment waarbij de gehele bevolking tussen de 10 en de 65 jaar op corona werd getest. Ruim 3,6 van de 5,5 miljoen Slowaken hebben minstens één keer een test gehad. Daarvan bleek iets meer dan 1 procent corona te hebben. Wie negatief test, mag weer naar buiten en aan het werk.

Premier Igor Matovic wil een harde lockdown koste wat het kost voorkomen en dit is volgens hem het enige alternatief om het land draaiende te houden. Het massale testen kostte naar schatting 50 miljoen euro, volgens Matovic de helft van wat een dag volledige lockdown kost. De overheid riep de noodtoestand uit, introduceerde een spertijd en wilde na een proefronde met twee massale testrondes uit de pandemie komen. Een waagstuk.

Niet honderd procent betrouwbaar

In twee weekenden tijd moest de gehele bevolking worden getest. Waar tijdens de eerste ronde (31 oktober en 1 november) nog het gehele land werd getest, vond de tweede ronde alleen plaats op plekken waar de besmettingsgraad boven de 0,7 procent lag. Dat zijn in totaal 45 districten – in 25 districten en de steden Bratislava en Kosice vindt geen herhaling plaats. De tweede ronde is nodig om de valse negatieve resultaten van de eerste ronde eruit te halen. Want hoewel de antigeentesten die de Slowaakse overheid gebruikt snel en goedkoop zijn (€4,35 per stuk), zijn ze niet honderd procent betrouwbaar.

Slowaken weten dit en bekijken de testen daarom soms met argusogen. Toch heeft een overgroot deel van de bevolking zich laten testen. Het was vrijwillig, maar op de hoeveelheid keuzeruimte valt wat af te dingen. Het blauwe papiertje met de uitslag is namelijk meer dan een medisch document. In Slowakije bepaalt het sinds de eerste testronde ook hoeveel vrijheid je hebt. Wanneer je je niet laat testen, moet je binnenblijven. Je mag alleen naar de dichtstbijzijnde supermarkt en de dokter. Positief geteste mensen moeten tien dagen in quarantaine, maar wie daarentegen een blauw briefje met ‘negatívny’ kan laten zien, mag naar buiten, naar verschillende winkels, door het land reizen en zelfs op een terrasje zitten.

Daar zitten dus ook mensen tussen die ten onrechte een negatief testresultaat hebben ontvangen. Een Slowaakse wiskundige rekende vorige week voor dat er zo’n 25 duizend van moeten zijn. Vladimír Krcméry, hoogleraar tropische ziekten en infectieziekten en lid van het crisisteam van de Slowaakse overheid, erkent het probleem van de valse negatieven. De valse positieven – mensen die ten onrechte in quarantaine moeten – daar zit hij niet zo mee. ‘Dat beperkt het aantal bewegingen in het land.’ 

Ondanks de risico’s die de sneltest met zich meebrengt is hij tevreden over de eerste resultaten. ‘We hebben ruim 40 duizend gevallen gedetecteerd en geïsoleerd. Bovendien blijft de overheid waarschuwen voor het virus.’ Ook zijn bepaalde maatregelen, zoals het dragen van mondkapjes en afstand houden, nog steeds van kracht. De vrijheid die een negatieve test met zich meebrengt vindt Krcméry een goede motivatie om mensen de test te laten doen. ‘Natuurlijk wil je mensen niet te veel onder druk zetten. Maar één maand lijden is beter dan een halfjaar of een heel jaar. Het virus doodt mensen en beschadigt de economie. Dan moet je iets doen.’

1.650 euro boete

Voor de 31-jarige elektricien Vladimír is het zonneklaar. ‘Echt vrijwillig kun je de test niet noemen’ zegt hij. Van de meer dan twee meter lange man zijn slechts zijn blonde wenkbrauwen en priemende blauwe ogen zichtbaar: hij is van top tot teen gehuld in een beschermend pak. Als lid van de vrijwillige brandweer van het dorpje Kostolné (600 inwoners) helpt hij vandaag bij het testpunt in het stadhuis. ‘Mensen zijn hier vooral omdat het moet. Anders heb je geen bewegingsruimte. Er wordt weliswaar niet heel streng gecontroleerd, maar toch.’ Wie zich zonder negatieve coronatest over straat beweegt, riskeert een boete van 1.650 euro, bijna drie keer het minimum maandloon.

Achter het stadhuis is Marták (49) bezig een hek te bouwen om zijn boomgaard tegen herten te beschermen. Zweet parelt op zijn voorhoofd. Hij laat zich later vandaag testen, voor de tweede keer. Net als de rest van zijn familie. ‘Mijn ouders hebben astma en ik werk zelf als beveiliger. Ik heb daardoor met veel mensen contact. Het moet hier niet de Tsjechische kant op gaan’. In het buurland gaat de situatie al wekenlang van kwaad tot erger. Mensen die zich niet laten testen noemt Marták ‘stomme schapen’.

Maar sommigen waren bang om tussen alle wachtende mensen voor de test juist besmet te raken. Vertaler Petra (35) uit hoofdstad Bratislava heeft zich om die reden niet laten testen. ‘Ik heb een auto-immuunziekte en loop daarmee een groot risico. Ik vermijd sowieso sociaal contact vanwege mijn ziekte, maar tijdens de pandemie ben ik nog voorzichtiger geworden’, vertelt ze aan de telefoon. Het idee dat ze helemaal niet meer naar buiten zou mogen als ze zich niet liet testen, zorgde voor stress. ‘Ik was bang dat ik mijn hond niet meer kon uitlaten.’ Uiteindelijk werd voor haar en andere chronisch zieken een uitzondering gemaakt. Maar haar man, die de boodschappen voor het huishouden doet, moest zich wel laten testen. ‘Dat eiste zijn baas, zodat hij weer aan het werk kon. Dat vonden we een lastige beslissing. Wat als hij besmet raakt? Uiteindelijk is hij op zondag gegaan, toen het rustiger was.’

De tweede testronde vond alleen plaats in de 45 districten waar de besmettingsgraad boven de 0,7 procent lag.Beeld Getty Images

Logistieke chaos

Want met name op zaterdag 31 oktober was het een drukte van jewelste. De overheid had mensen aangeraden om op volgorde van achternaam naar de testpunten gekomen. Maar uit angst voor een tekort aan testen (en het vooruitzicht de week erop binnen te moeten zitten) trokken de Slowaken zaterdagochtend massaal naar de testpunten. Vooral in grotere steden veroorzaakte dit lange wachttijden. De dag erna was het rustiger en ook de tweede ronde verliep minder chaotisch, waarbij de lokale overheid putte uit de ervaringen van de week ervoor.

Want de centrale overheid verzorgde weliswaar de testen en stuurde het leger om te helpen, maar het overgrote deel van de organisaties kwam bij de gemeenten te liggen. Tot grote frustratie van burgemeesters als Dana Cahojová, die het stadsdeel Karlova Ves in Bratislava onder haar hoede heeft. Ze is blij geen tweede ronde te hoeven organiseren omdat de besmettingsgraad in de hoofdstad laag is.

Een etmaal voor de eerste testdag ontbraken nog talloze zorgmedewerkers, vrijwilligers en materiaal voor de testrondes. ‘We werden verrast door hoe weinig tijd we hadden’, zegt Cahojová. ‘De testronde werd een week van tevoren aangekondigd, sommige informatie kwam zelfs pas twee à drie dagen voordat we gingen testen.’ Ze begrijpt dat er haast bij geboden is, maar voorbereiding is ook belangrijk. ‘We moesten nog van alles kopen: maskers, tenten, desinfectiemiddel, lampen.’ Inmiddels zijn veel van haar collega’s ziek. Niet door corona, maar van oververmoeidheid en stress.

De ronkende overwinningsretoriek van de overheid, die de massatest als een groot succes ziet, mag van haar wel een toontje lager. ‘Ik ben blij dat het gelukt is en trots op hoe mensen hun verantwoordelijkheid hebben genomen. Maar de overheid en het leger claimen dit als overwinning, terwijl de gemeenten ervoor hebben moeten opdraaien.’

Volgens de Slowaakse overheid is een ramp voorkomen: de exponentiële groei van het aantal nieuwe besmettingen is afgeremd. Maar het is nog te vroeg om de effecten van de grootschalige test te zien. De komende weken introduceert de overheid mobiele testpunten waar mensen zich ieder moment kunnen laten testen en worden er waarschijnlijk ook sneltesten aan de grens geïntroduceerd. Een volgende massale testronde is volgens premier Matovic niet uitgesloten.

Wordt het ‘Slowaakse model’ de manier om de pandemie te bestrijden? Volgens professor Krcméry is het voor grote landen een stuk lastiger. ‘Maar regio’s en gebieden kun je testen.’ Toevallig gebeurde dat afgelopen weekend in de Britse stad Liverpool. Het is in elk geval een aanlokkelijk idee: Slowakije kwam afgelopen weekend weer helemaal tot leven in het mooie herfstweer. Het leven leek bijna weer normaal.

Lees ook

Alle landen in de wereld publiceren dagelijks cijfers over de uitbraak van het coronavirus. Maar in elk land zijn de problemen weer anders en bevindt de crisis zich in een andere fase. Hoe moeten we de statistieken met elkaar vergelijken?

Met de tweede coronagolf neemt ook het aantal sterfgevallen weer toe: sinds oktober zijn in Nederland 1.350 personen aan covid-19 overleden. Maar hoe staat dat in verhouding tot een stevige griep, en is het overlijdensrisico nu lager?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden