Column

Het gif dat identity politics heet

Column Elma Drayer

Het wereldwijde debat heeft dit dagblad geloof ik nog niet bereikt - op een grunbergiaanse Voetnoot in de krant van maandag na. Dat is spijtig, want de kwestie verdient de aandacht van iedereen die de letteren is toegedaan.

Lionel Shriver in Barcelona, 2014. Beeld Toni Albir/EPA

Het begon op 8 september, met de openingslezing van de Amerikaanse romanschrijfster Lionel Shriver op het Brisbane Writers Festival. Daar sprak ze haar zorg uit over het verstikkende klimaat waarin ook de literatuur terecht dreigt te komen, dankzij de opmars van de zogeheten identity politics.

Even in mijn eigen woorden: aanhangers van dit gedachtengoed geloven dat huidskleur, genitaliën en afkomst allesbepalend zijn voor je identiteit. Niet je opvattingen en je daden maken je tot wie je bent, maar wat je toevallig in je wiegje hebt meegekregen. En behoor je even toevallig tot de geprivilegieerden, dan moet je je mond houden over de rest. Wie dat niet doet, bezondigt zich namelijk aan cultural appropriation: je eigent je iets toe waarvan je geen sjoege hebt. Omdat jij nimmer hebt ervaren wat het betekent om niet bevoorrecht te zijn, dien je daarover beschaamd te zwijgen. Of zoiets.

U begrijpt, voor fictieschrijvers een lachwekkende eis. Zij scheppen immers voortdurend personages die hun eigen identiteit niet per se weerspiegelen. Gustave Flaubert schonk ons Madame Bovary, Émile Zola bracht Nana tot leven, Louis Couperus kwam met Eline en Constance - stuk voor stuk magistrale vrouwenportretten, terwijl ze geen van drieën wisten wat het betekent om vrouw te zijn, althans niet uit bittere ervaring. Zou deze eis uitgroeien tot nieuwe literaire norm, alleen strikt autobiografische schrijvers kwamen nog door de ballotage. Wat een armoe.

Toch is dit precies wat er volgens Lionel Shriver kan gebeuren. In haar lezing (te vinden via de website van The Guardian) vertelt ze hoe ze op de vingers werd getikt vanwege haar recente roman De Mandibles, waarin ze het niet alleen waagt een latino op te voeren, maar ook een zwarte vrouw in een weinig flatteuze rol: dement en meegevoerd aan een hondenriem.

Ik vond haar antwoord op de beschuldigingen even geestig als behartigenswaardig. Maar niet alle toehoorders in Brisbane waren amused. Zo liep schrijfster Yassmin Abdel-Magied woedend de zaal uit om elders woedend aan het twitteren te slaan. De festivaldirectie verwijderde stilletjes de link naar de openingslezing van de website. Tevens organiseerde ze haastig een bijeenkomst waarop ongeprivilegieerde collega-schrijvers zich uitvoerig mochten beklagen.

Nu mag ik graag denken dat het in Nederland vast zo'n vaart niet zal lopen. Maar zie. Ook hier sluipt het gif dat identity politics heet het land der letteren binnen.

Inmiddels lazen ook twee jonge schrijfsters in Vrij Nederland en De Groene Amsterdammer Lionel Shriver op hoge toon de les. En dan was er Toef Jaeger, literatuurredacteur bij NRC Handelsblad. In haar recensie van De Mandibles op 9 september heette het nog dat de schrijfster haar toekomstvisie 'op intelligente wijze' uiteenzet. 'Als onderzoek naar een maatschappelijke kwestie is haar roman geslaagd.' De huidskleur van het demente personage liet de recensente geheel onvermeld. Exact twee weken later, in een stuk over de rel in Brisbane, schreef Toef Jaeger ineens dat je je kunt afvragen 'of een zwarte vrouw niet meer credits verdient dan als plot-element opgevoerd te worden, en dan ook met nog een dement, boos karakter, dat uiteindelijk aan een hondenriem wordt meegevoerd'. Zelden iemand zo braaf en zo snel zijn oordeel zien reviseren.

Maar vind ik het dan niet treurig dat blanke schrijvers van middelbare leeftijd de literatuur domineren - dikwijls in het bezit van het mannelijk geslachtsdeel nog ook? Dat er zo weinig 'mensen van kleur' in romans rondlopen?

Ja, dat vind ik heel treurig. Maar literatuur is nu eenmaal geen representatieve democratie, waarin iedere burger evenveel recht heeft om gehoord en vertegenwoordigd te worden. Literatuur is literatuur. En niemand belet welke ongeprivilegieerde dan ook om de sterren van de hemel te schrijven. Geheimpje: uitgeverijen zullen tegenwoordig het manuscript uit je handen rukken - juist als je géén blanke man van middelbare leeftijd bent.

De Amerikaanse presidentsvrouw en mensenrechtenactiviste Eleanor Roosevelt schreef ooit: 'No one can make you inferior without your consent.'

Toegegeven, zij was zeer bevoorrecht. Maar ze had zeer gelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.