Het gezicht achter de Syrische vluchtelingen

Al die Syriërs die nu komen, terwijl de oorlog daar al jaren duurt - wat zijn het voor mensen? Politieke of economische vluchtelingen? 'Ze zitten ertussenin.'

Faris al Kadi. Aleppo. Ook hij arriveerde donderdag in Ter Apel. Hij komt niet in het verhaal voor. Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Youssef, wie ben je? Hij is 19 en wil zijn achternaam niet zeggen, want straks krijgt zijn moeder problemen. Die is achtergebleven in het door terreurgroep IS beheerste platteland rond Aleppo.

Aan het begin van de zomer deed Youssef eindexamen. Terwijl dagelijks duizenden landgenoten Europa bestormden, bedacht ook hij: het is mooi geweest in Syrië. 'Er brak een moment aan, nadat ik mijn toetsen had gehaald, dat ik dacht: ik moet wegwezen.'

Dat moment kwam omdat andere jonge mannen door de rebellen waren meegenomen. 'Om te graven. Loopgraven. Als je op straat komt, dan roepen ze je. Ze kunnen je elk moment meenemen.'

Wegwezen, dat was het antwoord. Zo duur is het niet meer, in deze zomer van massale exodus. Vanuit Syrië naar Europa, dat is een geplaveide route geworden die nog maar 2.000 euro kost, een fractie van wat het een paar maanden geleden was. Hij 'leende' dit bedrag van een oom.

Hij nam afscheid van zijn moeder, die sinds de opkomst van IS alleen nog gesluierd over straat mag. Zij huilde. Youssef ook. 'Iedereen huilde. Wat dacht je?' De vrouwen in zijn familie konden onder geen beding met hem mee, want hoe gangbaar vertrekken naar Europa inmiddels ook is, de oversteek over zee blijft gevaarlijk.

'Als man kon ik het aan.'

Mohammed Saad en zoon Ali (10) uit Aleppo. Zijn vrouw en twee dochters zijn nog in Aleppo, hij kon de overtocht niet voor het hele gezin betalen. Alleen Ali, de middelste van het gezin, mocht mee naar Nederland. 'Omdat hij een man is.' Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Parijs

Het was niet de bedoeling dat zijn vlucht hier zou eindigen, in de najaarsregen voor het aanmeldcentrum in Ter Apel, een dorp aan de rand van Nederland.

Youssef wilde asiel aanvragen in Parijs. Maar onderweg - hij reisde via Duitsland - pikte de politie hem in Limburg uit de bus. Ze gaven hem een formulier mee. Inchecken bij Veolia. Uitchecken bij Veolia. Inchecken bij de NS. Trein naar Emmen. Bus naar Ter Apel.

Daarmee ligt de toekomst van Youssef in Nederland. Bang hoeven we niet te zijn voor deze tiener in spijkerbroek, hoewel hij tot een week of wat geleden woonde in IS-gebied. 'Zo moeten Nederlanders niet denken. Wij haten alles wat IS is.'

Nour Hajdarwish (34), zoon Abdu Hamid (5) en dochter Tayma (9) uit Idlib. Zij en haar man (niet op de foto) hadden allebei een apotheek. Ze hopen hier snel weer als apotheker aan de slag te kunnen. Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Zorgen

Bijna de helft van de asielzoekers die nu massaal dit land binnenkomen, komt uit Syrië. Wie zijn zij? Daar zijn in Nederland zorgen over, bleek ook deze week weer.

PVV-leider Geert Wilders ging er zoals altijd het hardst op los, tijdens de Algemene Beschouwingen. 'Elke dag opnieuw stuurt IS terroristen onze kant op. Honderden terroristen lopen nu al in onze straten rond.' Wilders repte ook over meisjes en vrouwen die zich 'onveilig voelen door die testosteron-bommen'.

Twijfels over de immigratiegolf zijn niet voorbehouden aan Wilders. Er was ook een enquête van onderzoeksbureau Ipsos, in opdracht van de NOS: 35 procent is bang voor vluchtelingen. Ruim 40 procent vreest dat vluchtelingen negatieve gevolgen meebrengen voor de veiligheid. In Enschede ontaardde een bewonersbijeenkomst over de komst van een asielzoekerscentrum (AZC) bijna in een gevecht tussen voor- en tegenstanders. Voor de microfoon waarschuwde een mevrouw die hier zelf ooit als vluchteling kwam, over de asielzoekers van nu: 'Misschien heeft-ie in Syrië wel vrouwen verkracht, kinderen vermoord, mensen onthoofd.'

Vooral het gegeven dat veel Syriërs jonge, alleenstaande mannen zijn boezemt angst in. Een buurtbewoner vroeg zich af hoe zijn vrouw 's avonds thuis moest komen, in het 'donker over een onverlicht pad direct langs het AZC'. Ook is er angst voor vechtpartijen rond de AZC's vanwege etnische en religieuze spanningen - incidenten die deze zomer enkele keren voorkwamen. Zo voelde in Gilze en Rijen een Pakistaanse christen zich geïntimideerd door Syrische moslims.

In meerdere plaatsen in Nederland worden burgercomités opgericht om op inspraakavonden de komst van AZC's tegen te houden.

Onrust

Een winkeleigenaresse in het Drentse Oranje durfde niet meer achter de kassa vanwege de reactie van enkele Arabischtalige asielzoekers. Inwoners van Apeldoorn die asielzoekers te eten kregen, werden gewaarschuwd: als vrouw alleen met de vluchtelingen in een kamer zitten kan 'onprettig' zijn. Een kop in het AD, vrijdag: 'Kan ik m'n rokje nog wel aan?'

Aram Hasan, psychiater bij Centrum '45 in Oegstgeest, zelf vijftien jaar geleden uit Syrië gevlucht, 'voelt onrust' in Nederland. Hij hoort het om zich heen: waarom komen al die Syriërs juist nu, terwijl de oorlog daar al jaren duurt?

In zijn spreekkamer behandelt Hasan getraumatiseerde vluchtelingen. Onlangs reisde hij op eigen initiatief naar Duitsland en België, om te inventariseren of traumazorg kan worden geboden aan zijn landgenoten die daar met duizenden tegelijk aankomen. Wie zijn zij?

'Ze ruiken nu hun kans', zegt hij. 'Het gevoel is: we gaan weg, ook al wilden we aanvankelijk niet.' Zelf kwam Hasan ooit naar Nederland nadat hij door het regime was gearresteerd wegens mensenrechtenactivisme. In zijn tijd waren bijna alle Syriërs die hier kwamen politiek vluchteling. Nu komt iedereen.

Mohammed (19) uit Homs. Wil niet vechten voor Assad. 'Een leider moet het verdienen om voor te vechten. Deze heeft mijn huis gebombardeerd.' Wil net als zijn vader advocaat worden. Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Geen perspectief

'Sommige vluchtelingen zeggen: leven in Syrië is niet meer mogelijk. Maar er zijn er ook bij die geen perspectief meer zien. Dat is net wat anders. Voor hen is het wel mogelijk daar te blijven, maar de situatie is uitzichtloos.' Als je onderscheid maakt tussen politieke vluchtelingen en economische, 'wat je in het Nederlands gelukzoekers noemt', stelt hij, zitten de Syrische vluchtelingen van nu ergens halverwege. Ze voorzien: de sprong die ze nu kunnen maken, dat kan misschien nooit weer.

'De grenzen zijn opengegaan. Het is veel goedkoper geworden om naar Europa te komen. Ook mensen met lage inkomens komen nu.'

'Dit is dé kans om Europa te bereiken.'

'Druk'

Nour, wie ben je? Nour Hajdarwish (34) komt net terug van een verhoor bij de IND. Zelfbewust heeft ze daar haar verhaal verteld. Ze komt uit Idlib, een provinciestad in centraal-Syrië. Zij en haar man hadden daar allebei een apotheek.

Tot begin dit jaar waren hun zorgen die van een hardwerkend tweeverdienersgezin. Zoon Abdu Hamid van 5, die is, nou ja, kijk eens naar die stuiterbal aan haar hand, 'druk'. Te druk om overdag mee te nemen naar de apotheek, zoals Nour vroeger met dochter Tayma (nu 9) had gedaan, toen die nog niet naar school ging. Gelukkig wilde schoonmoeder oppassen.

Nadat rebellen Idlib dit voorjaar hadden ingenomen, werd alles anders: het leger van Assad begon de stad te bombarderen. Op de dag dat het plein werd verwoest met daarop de grote klok van Idlib, de trots van de stad, raakte ook de apotheek van haar man zwaar beschadigd. Ze werd vervolgens geplunderd.

Haar man kreeg een oproep voor het leger. Dat was eng, zegt ze. 'Stel je voor dat het regime hem in handen had gekregen.'

Siba (27) met zoon Mohammed (8) uit Aleppo. Moeder van vier kinderen. Vluchtte met haar gewonde man uit het rebellengebied bij Aleppo naar Turkije. Hij, inmiddels invalide, is daar nog steeds, met drie kinderen. Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Voor 15 duizend euro

Begin juli zwol de vluchtelingenstroom naar Europa aan en besloten ze vertrekken. Hun huis bracht niks op, niemand wil nog een huis in Idlib. Maar de auto was nog wat waard. Ook verkocht Nour haar meisjeskapitaal: goud.

Voor 15 duizend euro kon het gezin mee. Met een smokkelaar de Turkse grens over, in een wrak bootje naar Griekenland, in een bus naar Servië en vandaar achter in een geblindeerde auto in één ruk door naar Nederland, waar ze er bij de grens uitgezet zijn. Ze hoopt dat zij en haar man hier snel weer als apotheker aan de slag kunnen. 'We hebben er vijf jaar voor gestudeerd. Ik hoop dat onze diploma's worden erkend. Het voelt verkeerd om wel hier te zijn en niet te werken.'

De universitair geschoolde, geëmancipeerde familie Hajdarwish - dat zijn immigranten zoals Nederland ze het liefst ziet komen. We moeten blij zijn met hoogopgeleide vluchtelingen, stelde de directeur van het Centraal orgaan Opvang Asielzoekers (COA) in nrc.next. Ze kunnen een verrijking zijn voor Nederland.

Amsterdam maakt er zelfs een wedstrijd van: wethouder economische zaken Kajsa Ollongren (D66) wil de hoogopgeleiden lokken door het ze makkelijk te maken een bedrijf te beginnen. Werkgeversclub VNO-NCW, de Nederlandse Spoorwegen: ze zien in de eerste plaats welkome arbeidskrachten binnenkomen.

Veel Syriërs voldoen ook wel aan dit plaatje, zegt Annemiek Bots van Vluchtelingenwerk Nederland. 'Syrische vluchtelingen zijn over het algemeen hoogopgeleid. Veel mensen die wij spreken hebben een universitaire studie gedaan, hadden daar een eigen bedrijf.'

Mokhtar Tafesh en zoon Hamza (1,5) uit Aleppo. Beheerde een supermarkt in een Palestijns vluchtelingenkamp in Aleppo en moest de goederen daar aanleveren 'langs de scherpschutters'. Beeld Harry Cock/de Volkskrant

Rust

Maar niet iedereen neemt diploma's mee. Neem Mohammed Saad, uit het deel van Aleppo dat het regime in handen heeft. Voor de revolutie had hij meerdere baantjes: als meubelmaker en in een naaiatelier. Toen de revolutie uitbrak, greep hij elk klusje aan. 'Ik ben gebroken', zegt hij. Hij weet precies wat Nederland hem gaat brengen. 'Ik krijg eindelijk rust.'

Zijn vrouw en twee dochters zijn nog in Aleppo, want hij kon de overtocht niet voor het hele gezin betalen. Alleen zijn zoon Ali, 10 jaar oud, de middelste van het gezin, mocht mee. Waarom juist dit kind alvast meenemen? Mohammed Saad begint te schateren. 'Omdat hij een man is.'

Een dame met geblondeerd haar loopt richting het gebouw waar de IND vluchtelingen hoort. Ze komt uit Syrië, zegt ze. Maar dit valt op: ze spreekt nauwelijks Arabisch. 'Ik kom uit het Koerdische deel', zegt ze schouderophalend.

Zou het? Ineens wil iedereen Syriër zijn, want een Syrisch paspoort is bijna een garantie voor een verblijfsvergunning. Een vals Syrisch paspoort kopen is een fluitje van een cent, toonde de journalist Harald Doornbos deze week aan: 825 dollar betaalde hij voor een exemplaar met een foto van premier Mark Rutte.

Wapenbroeders

Psychiater Hasan hoort het vaker in gesprekken in de Syrische diaspora. 'De Syriërs die nu komen, daar zit van alles tussen. Koerden uit Irak spreken ook Arabisch. Maar ook mensen uit Afghanistan en Somalië geven zich als Syriër op.'

En ja, dat kan verkeerd gaan. Zulke signalen zijn er althans in internationale media. De Libische veiligheidsadviseur die zegt dat IS-strijders zich laten meesmokkelen op bootjes, de Libanese minister die beweert dat een op de vijftig migranten naar Europa jihadist is, de IS-functionaris die trots vertelt dat het inderdaad behoorlijk opschiet met het overbrengen van zijn wapenbroeders: het is allemaal moeilijk na te gaan, maar het stelt niet gerust. Zelfs de paus sprak zijn vrees hiervoor uit.

Aan de andere kant: IS-aanhangers hebben aanslagen gepleegd in Europa, maar als er een link met Syrië was, dan deze: zij waren Europese daders die daar hadden deelgenomen aan de strijd.

'De kans dat hier extremisten heen komen, is er', denkt Hasan. 'Maar die kans is klein. Extremisten gaan namelijk eerder daarheen dan andersom. Pas als IS uit elkaar dreigt te vallen, wordt het misschien gevaarlijker.'

Vol

Veel Syriërs die zich nu in Nederland melden hebben Syrië al lang geleden verlaten. 'Ze bleven eerst in de regio, in de hoop dat de oorlog snel voorbij zou zijn', zegt Bots van Vluchtelingenwerk. 'Maar ze verliezen de hoop. Er is een omslagmoment: ik geloof er niet meer in, ik trek verder. De regio dáár is vol.'

Zo is de 27-jarige Siba, moeder van vier kinderen, in Ter Apel beland. Anderhalf jaar geleden vluchtte ze met haar gewonde man uit het rebellengebied bij Aleppo naar Turkije. Hij, inmiddels invalide, is daar nog steeds, met drie kinderen. Zijzelf staat met een zoon van 8 alvast in Ter Apel. 'De situatie in Turkije is erg verslechterd. Aan de grens werd het ook daar onveilig.'

Maar in 'de regio' - de overbevolkte vluchtelingenkampen in Turkije, Jordanië en Libanon - is de toekomst ook gewoon minder aantrekkelijk dan in Europa.

Turks

Vraag het maar aan Mohammed - geen achternaam - van 19, uit Homs. Zoals veel Syrische jongens en mannen vluchtte hij uit angst dat hij in dienst zou moeten bij Assads leger, dat de stad in 2014 heroverden na jaren van strijd waarin nietsontziend burgerslachtoffers zijn gemaakt.

Mohammed wil niet vechten voor Assad. 'Een leider moet het verdienen om voor te vechten. Deze heeft mijn huis gebombardeerd.' Hij laat een foto zien op zijn smartphone: de resten van zijn ouderlijk huis, een grijsgeblakerd staketsel.

Tien maanden geleden vluchtte ook hij naar Turkije. Daar was hij veilig. Toch trok hij eind augustus verder. Waarom? In Turkije kon hij geen rechten studeren, om advocaat te worden zoals zijn vader. 'Ik heb dat geprobeerd, maar de universiteit weigerde me. Je moet daarvoor eerst Turks spreken. Dat betekent dat ik dan in Turkije had moeten blijven.' De keuze was snel gemaakt: zijn vader betaalde 4.000 dollar voor de overtocht naar Europa. Ook hier moet hij eerst de taal leren om te studeren. 'Maar Nederland is wel heel anders dan Turkije.'

Geheime politie

Een blauwe Volkswagen Polo met twee gewapende agenten in burger passeert het aanmeldcentrum. Een man in een dure suède jas, een jurist uit Damascus - nee, geen naam en geen verhaal, zijn familie moet nog naar Nederland komen, langs alle regimecheckpoints - verstijft.

Wie zijn dat, die agenten in burger? De geheime politie, vreest hij. 'De Nederlandse mukhabarat? We zijn nu juist gevlucht voor dat soort mensen.'

'Iedereen', fluistert de christelijke Ramiz (59), ook uit de hoofdstad, 'is hier gevlucht voor de dood.'

Geen onderlinge strijd

Niet overal in Syrië is het even onveilig. 'Rond Damascus, in delen van Aleppo en in de kustgebieden is weinig aan de hand', zegt psychiater Aram Hasan. Zijn ouders wonen in Hasake, in Noord-Syrië, dat nu door de Koerden wordt bestuurd. Daar is het momenteel relatief rustig. 'Het leven gaat gewoon door.'

Wel geldt zonder uitzondering dit: er is geen hoop op een toekomst. 'Of Assad nu valt of blijft, het maakt niets meer uit.'

En dus blijven ze komen uit de touringcars, busjes, taxi's en auto's die stoppen bij het aanmeldcentrum. Van onderlinge strijd lijkt geen sprake, al moeten er Assad-aanhangers bij zitten en burgers die met de rebellen sympathiseren, moslims en christenen.

'We zwijgen daar onderling over', zegt Mokhtar Tafesh, die een supermarkt beheerde in een Palestijns vluchtelingenkamp in Aleppo en de goederen moest aanleveren 'langs de scherpschutters'.

Beeld Bier en Brood

Zwaar

Vluchtelingen idealiseren Europa vaak, zegt Aram Hasan. Uit ervaring weet hij: in Nederland overnieuw beginnen is zwaar. 'Als je het in Syrië niet meer volhoudt, weet dan wat je offert door te vluchten. Je offert jaren tijd, sociale contacten.'

Nederland, filosofeert hij, is geen gemakkelijk land om te integreren. 'Wij zijn conservatiever dan Duitsland nu. Mensen hebben echt een bepaalde angst door dingen die in het verleden uit de hand gelopen zijn. Laat ik dat maar gewoon zo zeggen: met Marokkaanse immigranten.'

De Syriërs in de regen bij Ter Apel, die Nederlanders nu nog 'warm' en 'aardig' vinden, weten niets van de angst voor mannen uit Syrië, van de vrees voor IS-verstekelingen, van omwonenden die vrezen voor de veiligheid van hun echtgenotes.

'Ik begrijp zoiets niet', zegt Mokhtar Tafesh. 'Maar het zal allemaal vast niet slechter zijn dan onder het regime van Assad.'

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden