Het gewicht van een gewichtloze functie

Bij alle kritiek kon Bernhard een ding niet worden verweten: dat hij geen invulling wist te geven aan zijn rol als prins-gemaal....

Bij het overlijden van prins Claus werd door menigeen gewezen op de deerniswekkende positie van de prins-gemaal. Hadden de beperkingen waaraan de echtgenoot van het staatshoofd was onderworpen niet mede tot zijn ziekte geleid en had de regering niet ruimhartiger moeten zijn? Het medelijden dat Claus opriep, was afwezig in de beschouwingen over het leven van prins Bernhard. Er was ook niet veel reden voor mededogen. De prins-gemaal van koningin Juliana riep eerder omgekeerde reacties op. Had hij er niet verstandiger aan gedaan zichzelf iets meer beperkingen op te leggen en was de regering daarin niet nalatig geweest?

Het leven van beide prinsen illustreert de ondankbare rol die is weggelegd voor de echtgenoot/echtgenote van het Nederlandse staatshoofd. Voor prinses Máxima zijn het leerzame voorbeelden van wat haar te wachten staat. Een ding verandert er in elk geval, want voor het eerst in meer dan honderd jaar krijgt Nederland straks weer een koning én een koningin.

Het verschil in titulatuur voert ons terug naar 1815, toen het koningschap in Nederland een grondwettelijke basis kreeg. Vanaf dat moment kreeg de echtgenote van de koning de titel koningin. Dat gaf een probleem toen in 1890 bij gebrek aan mannelijke troonopvolgers de kroon overging op Wilhelmina. (Omdat de kroonprinses bij het overlijden van haar vader, koning Willem III, nog minderjarig was, trad koningin Emma op als regentes). Als haar echtgenoot de titel koning zou gaan dragen, kon dat de indruk wekken dat Wilhelmina eigenlijk aan hem ondergeschikt was. Naar Brits voorbeeld werd daarom gekozen voor de titel prins-gemaal.

Sindsdien geldt hij - zonder formele positie en bevoegdheden, maar wel onderworpen aan de ministeriële verantwoordelijkheid - als de meest beklagenswaardige figuur in ons staatsbestel. De onuitgesproken gedachte daarbij is dat je geen man zoiets kunt aandoen. Dat dat voor vrouwen net zo goed geldt, speelde in het verleden geen rol.

In het preconstitutionele tijdperk van de stadhouders was de positie van zijn gemalin geen kwestie. Wat zij van haar rol maakte, lag in de eerste plaats aan haar zelf, haar echtgenoot en de ruimte die de krachtsverhoudingen van het moment boden.

Amalia van Solms, echtgenote van stadhouder Frederik Hendrik en naamgeefster van de huidige prinses Amalia, heeft wellicht het meest geprofiteerd van deze ruimte. De Republiek was aan zijn onstuitbare opmars als grote mogendheid begonnen en Amalia vond dat het wat zuinige Haagse hofleven wel iets meer grandeur mocht uitstralen. Zij deed echter meer dan het verfraaien van paleizen. Intelligent, breed geïnteresseerd en bovenal ambitieus, liet zij geen gelegenheid onbenut zich ook met de staatszaken van haar man te bemoeien, zonder dat haar daarbij veel in de weg werd gelegd.

Aan Wilhelmina van Pruisen, gemalin van de laatste stadhouder, Willem V, viel de eer te beurt getuige te zijn van de neergang van de Republiek. Haar echtgenoot werd door vriend en vijand als een slapjanus beschouwd en Wilhelmina zag met lede ogen aan hoe het land steeds verder verdeeld raakte. Vergeefs spoorde zij haar echtgenoot aan zich teweer te stellen tegen de patriotten, wat haar hun eeuwige haat bezorgde. De Franse inval in 1795 maakte een einde aan de Republiek en het paar nam de wijk naar Engeland.

De eerste vorstinnen die aan de zijde van de koning na de onafhankelijkheid hun opwachting maakten, hebben weinig sporen nagelaten. Anna Paulowna (koningin naast Willem II) is mede dank zij haar afkomst - dochter van tsaar Paul I - aan de vergetelheid ontrukt. Zij wenste in de eerste plaats ook in Nederland als Russisch 'grootvorstin' te leven en voor zover de politiek haar bezighield, maakte zij zich vooral zorgen over de oprukkende democratie.

De meest tragische koningin was zonder twijfel Sophie die haar huwelijk met Willem III een 'ramp' noemde en haar leven een 'hel'. Het verhinderde de erudiete vorstin niet contacten te onderhouden met een keur aan kunstenaars, wetenschappers en staatslieden met wie zij correspondeerde en discussieerde, ook over politiek. Via haar familie gelieerd aan de Bonapartes koos zij in het conflict tussen Pruisen en Frankrijk openlijk partij voor keizer Napoleon III.

Na haar dood hertrouwde Willem III met prinses Emma, die haar talenten als koningin-regentes pas kon ontplooien toen Willem III zelf was overleden. Eerst nadat haar dochter Wilhelmina de troon had bestegen en in 1901 in het huwelijk trad met prins Hendrik, bleek er een probleem te zijn: wat doen we met de prins-gemaal?

De tragiek van Hendrik werd ook de tragiek van Claus: zonder status en bevoegdheden is het in de eerste plaats aan de prins-gemaal zelf er iets van te maken. Hendrik had er de ambitie noch de intelligentie voor en bovendien bevestide Wilhelmina hem slechts in zijn ondergeschikte positie. Claus had de ambitie en de intelligentie, maar trof bangelijke ministers.

Bernhard kon zo bezien tevreden terugkijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden