Het geweten van het naoorlogse Duitsland

Günter Grass zal voortleven als de schrijver die, samen met Heinrich Böll en Siegfried Lenz, het gezicht van de naoorlogse Duitse literatuur heeft bepaald. Zijn meesterlijke omgang met taal en de kracht van zijn verbeelding gaven die literatuur een nieuwe uitstraling die verder reikte dan Duitsland.

Günter Grass laat zijn controversiële Israëlische gedicht zien. Beeld epa
Günter Grass laat zijn controversiële Israëlische gedicht zien.Beeld epa

Hij beschreef op onnavolgbare wijze het leven van gewone, vaak nog jonge mensen in de jaren van het nationaal-socialisme en de Tweede Wereldoorlog, waarbij hij zich concentreerde op Danzig, de stad waar hij in 1927 werd geboren en opgroeide, en waarmee hij zich steeds verbonden heeft gevoeld, ook toen de stad na 1945 het Poolse Gdansk werd.

In Die Blechtrommel, de roman die in 1959 verscheen en Grass beroemd maakte, is die kleine man ook letterlijk klein. Oskar Matzerath besloot op driejarige leeftijd niet meer te groeien, en roerde voortaan als dwerg zijn roodwitte trommel. En met zijn schrille hoge stem was hij een gevaar voor al het glaswerk in Danzig. Deze roman vormt samen met de novelle Katz und Maus en de roman Hundejahre de 'Danziger Trilogie'.

De trommel roeren en zijn stem verheffen, niet om scherven te produceren maar om in het publieke debat zijn mening te verkondigen, dat behoorde ook tot het rijk gevulde leven van Grass. Samen met Böll werd hij wel het 'geweten van de natie' genoemd. In hun literatuur, maar ook daarbuiten, wezen zij de Duitsers op het nazi-verleden en deden dat in die naoorlogse jaren, toen de meeste Duitsers van dat verleden niets wilden weten.

Günter Grass met zijn hond Kara buiten zijn huis in Behlendorf. Beeld ap
Günter Grass met zijn hond Kara buiten zijn huis in Behlendorf.Beeld ap

Waffen SS

Het openlijk stelling nemen en partij kiezen maakten Grass ook aanvechtbaar. Het behoort tot de tragiek van zijn leven, dat in Duitsland de aanvallen op zijn persoon heftiger werden naarmate de schrijver ouder werd. In 2006 verscheen Beim Häuten der Zwiebel. Hierin schreef hij over de eerste dertig jaren van zijn leven en onthulde quasi terloops in 1944/1945 zeven maanden bij de Waffen SS te zijn geweest. Grass was toen 17 jaar. Daarvoor was hij in Danzig bij de Hitlerjugend geweest en had zich vrijwillig gemeld voor de marine, maar werd opgeroepen bij de Waffen SS.

Over dat laatste had Grass jarenlang met geen woord gerept, uit schaamte zoals hij bekende. De man die steeds had bepleit openlijk verantwoordelijkheid op zich te nemen voor het nazi-verleden, had over zichzelf gezwegen. De verontwaardiging onder vooral conservatief gezinde Duitsers was groot. Als 'morele instantie' had hij voor hen afgedaan, waarbij zelfs de vraag werd opgeworpen of de Nobelprijs voor literatuur, die Grass in 1999 had gekregen, niet moest worden ingeleverd.

De bejaarde schrijver kon de vaak smalende verwijten moeilijk verkroppen. Door zijn leven en werk had hij toch bewezen een overtuigde en geëngageerde democraat te zijn, zo luidde zijn verweer. De pijn verwerkte hij op zijn manier. Hij tekende, schreef gedichten en publiceerde alles in de band Dummer August. In een van die gedichten staat: 'Nu probeer ik te lopen/ op hellende wegen/ weet de richting niet.'

Dat zijn morele kompas in het ongerede was geraakt, werd hem ook in 2012 verweten. Hij publiceerde in de vorm van een gedicht een politiek commentaar, waarin hij stelde dat Israël met zijn dreigement van een preventieve aanval op Iraanse kerninstallaties de wereldvrede en het voortbestaan van het Iraanse volk in gevaar bracht. Opnieuw was de verontwaardiging groot, waarbij de kritiek varieerde van eenzijdig anti-Israël tot antisemitisme. De regering in Jeruzalem besloot zelfs Grass de toegang tot Israël te ontzeggen. 'Oud geworden en met mijn laatste inkt', zo had hij in het zeer omstreden gedicht geschreven.

Grommend en grimmig verdedigde hij zich, maar de schade aan zijn reputatie leek onherstelbaar. Daarbij had hij toch altijd zo goed geweten welke richting de juiste was; links waar de vooruitgang is. Grass, een bewonderaar van Willy Brandt, heeft zich jarenlang ingezet voor de sociaal-democratische SPD. Hij ging voor die partij op verkiezingstournee, onder meer in 1969, het jaar dat Brandt bondskanselier werd.

In het indrukwekkende Aus dem Tagebuch einer Schnecke vertelde hij over zijn belevenissen tijdens die tournee. Maar hij schreef hierin ook over melancholie en utopie, en over de tragische geschiedenis van de joodse gemeenschap in Danzig. Het boek eindigt met de zin: 'Alleen wie de stilstand in vooruitgang kent en hier aandacht aan schenkt, wie al een keer of meerdere malen heeft opgegeven, wie op het lege slakkenhuis heeft gezeten en de schaduwzijde van de utopie heeft bewoond, kan vooruitgang in volle omvang beseffen.' Anders gezegd: vooruitgang heeft het tempo van een slak.

Grass met de Zweedse prinses Christina tijdens een gala in Stockholm in 1999. Beeld reuters
Grass met de Zweedse prinses Christina tijdens een gala in Stockholm in 1999.Beeld reuters

Contact met andere schrijvers

Belangrijk vond Grass het contact met andere schrijvers. In 1955 werd hij uitgenodigd zijn eerste gedichten voor te lezen tijdens een bijeenkomst van de 'Gruppe 47', opgericht in 1947 door Hans Werner Richter. Deze riep elk jaar schrijvers bij elkaar voor een driedaagse sessie, waarbij zij om beurten uit hun werk voorlazen, waarna over het betreffende werk werd gediscussieerd. Het beste werk werd bekroond. In 1958 won Grass de prijs, nadat hij uit de nog niet gepubliceerde Blechtrommel had voorgelezen. Hij bleef een trouw en toegewijd lid van de 'Gruppe 47', totdat die tegen het einde van de jaren zestig ophield te bestaan.

Grass kon een pessimist en een doemdenker zijn, wat bleek uit de roman Die Rättin uit 1986, maar hij was ook een levensgenieter. Een man die graag de natuur in trok om eetbare paddestoelen te verzamelen of bosbessen te plukken, en die graag kookte voor vrienden, meestal krachtige, stevige kost. Daarnaast was hij een veelzijdig kunstenaar, maakte beelden, tekeningen, gravures, aquarellen.

Duitse literaire critici hebben soms hard geoordeeld over zijn werk. Dit geldt vooral voor Marcel Reich-Ranicki, jarenlang de toonaangevende criticus in Duitsland, die in 1977 de fantasievolle roman Der Butt onverteerbaar vond. Wat niet verhinderde dat de roman over een sprekende vis en kokkinnen uit verschillende eeuwen een bestseller werd.

Grass tijdens een conferentie in Luebeck in februari 2013. Beeld anp
Grass tijdens een conferentie in Luebeck in februari 2013.Beeld anp

Roman in stukken gescheurd

Voor veel beroering zorgde in 1995 het weekblad Der Spiegel, dat bij het verschijnen van Ein weites Feld kwam met een omslag, waarop Reich-Ranicki de roman boven zijn hoofd in stukken scheurde. Het was een fotomontage die aan duidelijkheid niets te wensen overliet. In deze roman vertelde Grass het verhaal van de eerste Duitse eenwording (1870/1871) en van de tweede na de val van de Muur in 1989. Het snelle en door de meeste Duitsers toegejuichte eenwordingsproces van 1990, waarbij de Bondsrepubliek de DDR inlijfde, had Grass met de nodige scepsis gadegeslagen, wat wellicht een deel van de kritiek op de roman verklaarde.

Grass bleef zijn schrijverschap en zijn beeldende kunst tot op hoge leeftijd trouw. Op zijn 83ste verscheen Grimms Wörter (2010), een liefdesverklaring aan de Duitse taal- niet aan de Duitse natie. Veelzeggend dat hij het woordenboek heeft gekozen tot thema van wat hij zelf al zijn 'waarschijnlijk laatste boek' noemde.

Als scheppend kunstenaar vergeleek hij zich met een Sisyfus die steeds opnieuw de steen naar boven rolt en nooit aankomt, zoals blijkt uit een gedicht in Letzte Tänze:

Van alle vreugden was me er een bijzonder lief:
de steen te rollen streng naar het Sisyfus-principe.
Was blij, vond ik hem beneden, nors als hij boven,
liet mij als gepatenteerde stenenroller loven
en noemde geluk, wat me bergopwaarts dreef.

Grass, een blije Sisyfus, het zou op zijn graf kunnen staan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden